This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
at|http : //books . qooqle . com/
f^arbarD Bibinits Sdjool
ANDOVER-HARVARD THEOLOGICAL LIBRARY
MDCCCCZ
CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS
aift Of
Dr, Ohcxles Pickerinc
Lec. 20, 1879
/nicjne^ -Jacauas rcLUi
PATROLOGIiE
CURSUS COMPLETUS
8ITB
BIBLIOTHEGA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMHODA, OBGONOMICA,
OMNM SS. PATRDM, DOIlTORll SCRIPTORUMQDE eiUUSTICORDM
qui ab jevo apostolico ad usque innocenlli ih tempora
floruerunt;
RECUSIO CHRONOLOGICA OBINIUM QU^
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DUODECIM
PRIORA ECCLESLE SiECULA ,
JUXTA EDITIONES ▲CCORATISSIMAS, INTER SE CDMQUE NOmiULLIS C0D1C1BU8 MANUSCR1PT18 COLLATAS, PERQUAM
DILIGENTER CA8TIGATA ;
DI8SERTAT10NIBU8, C0MMENTARI18 LECT10N1B08QUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
OMMIBUS 0PER1BU8 POST AMPU8S1MAS EDIT10NE8 QUiB TRIBUS NOV188IM1S SiECULlS DEBENTUR ABSOLUTAS
DETECTI89 AUCTA ;
INDICIBU8 PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 81NGUL08 81VE TOMOS, SIVB AUCTORES ALICUJUS MOMENTI
8UBSEQUENTlBUSy DONATA ;
CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE D1SP08ITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUH PAGINARUH MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUBNTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAH SIGNIF1CANTIBUS| ADORNATA ;
OPERIBUS CUM DUBIIS TUM AP0CBTPHI8, ALIQUX VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AHPLIFICAtA ;
DUOBUS INDICIBUS GENEBAL1BU8 LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUH IN QUODUBET THEMA 8CRIP8ERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO
SCRIPTUR^ SACRiE , ex quo lectori cohperire sit obviuh quinah patres et in
QUIBUS OPERUH SUORUH LOCIS SINGUL08 SINGULORUH LIBRORUH SCRIPTURiB TEXTUS COHMBNTATI SINT.
EDITIOACCURATIS81HA,CiETERI8QUE OHNIBUS FACILE ANTBPONENDA, 81 PERPENDANTUR : CHARACTERUH NITIDITAS,
CBARTiE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS , PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUH RECUSORUH TUH VARIETAS
TUH NUHERUS, FORHA VOLUHINUH PERQUAH COHHODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER
SIHILI8, PRETII EXIGUITAS , PRiESERTIHQUE ISTA COLLECTIO, UNA, HETHODICA ET CHRONOLOGICA,
SEXCENTORUH FRAGHENTORUH OPUSCULORUHQUB HACTENU8 HIC ILLIC SPARSORUH , PRIHUH
AUTEH IN N08TRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OHNES iETATBS , LOCOS, LINGUA8
F0RMA8QUE PBRTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRDVIA,
IN UUA PRODEUin' PATRES. DOCTORKS SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINiE A TERTULLUNO AD GREGORIUM MAGMUM.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, CCttmttm ^0VKl^UX^XXm m SINGULOS SGIENTLG
EGGLESIASTIG£ RAHOS EDITORE.
PATROLOGLS TOMUS IX.
HILARII TOHDS PRIOR.
PARISIIS, EXCUDEBAT VRAYET,
IH rU DICTA D'AMBOISE, PRES LA BARRIERE D'ENFER, 00 PBTIT-4I0HTR006B.
18M.
IfO
— ^"-
S^fjpqaraale, au Petil-Monlrouge, de rimprimerie dc
▼rayet de Surcy, me de Sivres, 57, k PiiSs. ^ V O
SAIVCTI
HILARII
PICTATIENSIS EPISeOPI
OPERA OMNIA
JUXTA EDITIONEM MOMACHORUM ORDIHIS
SANCTI BENEDICTI
E GONGREGATIONE S. MAU1U ET OMNES AUAS INTER SE COLLATAS,
■ irKOBOCTA, IMBMDATA, SINSCLAniTEK ADCTA.
-<««a»-
TOMUS I.
<mw
PARlSin, EXCUDEBAT TRAYET,
tN riA DICTA D^AMBOISE, PBES LA BAHRIERE D'ENFER, Oq PETIT-1I0NTR01)6R.
1844.
ELENCHUS
OPERUM QUiK m HOC VOLUMINE CONTINENTUR,
»0«
PrafaUo ediUonis Maffei. . .'^ col. i-xii
Epistola nuncupatoria * 0
Prafatio generalis 11
Vita S. Hilarii ex ipsius scriptis polissimam collecta • 125
Vita cjusdem auctore S. Hieronymo 184
Vita ejusdem a Fortunato scripta • Jbid.
De translatione S. Hilarii Petri Damiani sermo 199
Selecta velerum testimonia de S. Hilario 203
NoUtia litteraria in S. Hilarium 207
Syllabus manuscriptorum necnon editorum codicum ad quos exacta
et emendata sunt S. Hilarii opera 219
Admonitio in commenlarium subsequentem 221
SancU Hilarii tractatus supcr psalmos 231
Gommentarius in psaknos XV, XXI, XLI 890
Gommentarius in Evangelium Matthffii , . 917
ToMi SEPTiiu col. 200, post cxtremam notam sup- ple sequentia, quae cxciderc, ila ul sic phrasis uUima reslitualur : VideiC utrmsque operis auctorem nostrum Lactaniium ? An ovum ovo similius esse potest ?
— col. 335, lin. 17 : Cruterum; leg. Gruterum.
— col. 390, lin. 5 ab infra : quot; leg. quod.
— col. 467, lin. 36 ab infra : Suotonio ; leg. Sue-
tonio.
— col. 478, lin. ull. : exibel ; leg. exhibet.
— col. 501« lin. 6 ab infra : Januam ; leg, Janum.
— col. 502, lin. 25 : strunta; leg. structa.
— col. 567, lin. 5 : liv.; leg. Liv.
— col. 020, lin. 13 : sive; leg. five.
— col. 655, lin. 38 : Chtiti; leg. Christi.
— col. 652, lin. 25 : againsi; leg. against.
— col. 656, lin. ^T9\iin(rz: theiluid;\e%.theyhad.
— col. eadcm, lin 28 ab iiifra : thei ave; leg. they
have. —• col. 674, lin. 19 : utpon ; leg. upon.
— col. 682, lin. 11 : auspicioux; leg. auspicious.
— col. eadem, lin 13 ab inrra : eighth; leg. eight.
— col. 686, lin. 14 : Cuards; leg. Cuards.
— col. 6b8, lin. 18 ab infra : amond ; leg. among.
— col. 693, lin. 24 : fomitght; leg. fortnight.
— col. 696, lin. 3 : presbgteris; leg. presbyters.
— col. 698, lin. 36 : if; leg. of.
— col. 699, lin. 29 ab iufra : wero ; leg. were.
— col. 703, lin. 26 : Woid; leg. World. — sub-
duer; lcg. subdued.
— coi. eadem, lin. 36 : Gunditur; leg. Funditur.
— col. 7U7, lin. 46 : roud ; leg. round.
— col. 708, lin. 12: Mippodrome;\e%. Uippodrome.
— col. 744, lin. 22 ab iiifra : CentilL; leg. Genetht.
— col. 769, lin. 43 : causis ; leg. caulis. •— col. 789, lin. 16 ab infra : bis ; lcg. his.
— col. 800, lin. 8 ab infra : uviddow; leg. widow. —
Maximians; leg. Mammians.
— col. eadem, lln. 9 ab infra : Empres ; leg.
Emperess.
— col. 802, lin. 15 : Magno; leg. Magne.
— col. 808, lin. 20 : fet up; leg. set up.
— col. 813, lin. 37 : fith; leg. fifth.
— col. eadem, lin. 57 : st^nt; leg. sign.
— col. 815, lin. 4 ab infra : Muxentius es ; leg.
Maxentius^s. — Maximin; leg. Maximin'8.
— col. 818, lin. 10 ab infra : hald; leg. had.
— coi. 825, lin. 16 ab infra:ioii/(/i£ri;Ieg. soidiers.
— col. eadem, lin. 26 ab infra : fer; leg. for.
— col. 833, lin. 18 ab iiifra : hurch; leg. church.
— col. 835, lin. 9 ab infra : oder; leg. order.
— col. 857, lin. 4 ab infra : monetfis; le g. monihs
ToMi OGTAVi col. 392, lin. 17 : depe-;\e%. depereat.
— col. 1355, lln. 33 : cum ; leg. eum.
— col. eadem, lin. 35 : scripsisse eis^ ut cum ex-
cubet ; leg. scripsissef ut cum m excubet.
EDITIONIS MAFFEI PR^EFATIO
»|^M»^g
Cum deprchensora nuper sil S. Hilarii Piclavien- A sis operain quam mullis biblioihecis desidcrari, ve- nalia vero in Iialia universa vix reperiri , praistaiilis- simus Canonicorum Veronensium coelus. aique adeo ejus Archiprcsbyier Joannes Franciscus Musellius, sludiorum fauior acerrimus, piaromque ac exiroia- rum rernm perpeluus auclor, veiuslissimis eliam Ca- piiularibiis codicibus novam ediiionem aut augeri» nut magnopere illuslrari possc speraulcs, ut prxcla- rissimi Palris scripta in hac civitalc lypis dcnuo Ira- derentur, consiiiuerc. Cum vero eam mihi curara demaiidare placuisset, viderem, ne quid ediiio liaec detrimenti caperet ; quin si anieriores omnes novo accedente sludio, aique iteratis curis supergrcdi no- bis liceret, ut id nequaquam praMcrmiileretur; ad posiremam pnecipue, quae a Benediclinis Maurinae B congregalionis Monachis elalwraia est, ne dum in- spiciendam, sed quanlum ingenii mei tenuitas ferc- bat, cxcutiendam eiiam ac pensilaiidam me conluli. VerumUmen illam tain docte, tam diligenter, tam studiose ronfeciam, iiumerisque omnibus absolulam pcrcipere roihi visus siim, ul ab ea recedeiidum nii- nimc exisiimarim, et piaciili loco duxerim iiitcrmis- cere quidquam, laudaiaeque eorum cditorum iiidu- stri« quomodocumque nianus inferre. Auctor pi opierea fui, ut Parisina plane ediiio rccuderetur ; simul tamen, quod unicc nobis superest, quicquid ad eam ornandam ex mss. codicibiis noslris erui possel, excerpercturdiligentissimeatque in publicum bonura emiuerelur. Neque eniin assentiri profecto possera» ut in hac urbe quoque mos arriperetur eoruin typo- C graphorum, qui lucrum papyraceis mercibus aucu- paturi, de atramento ac de chariarum plaustris unice sunt soUiciii,remque librariam e Iilier.iti8 bominibus pendere ignorantes, editiones alibi factas nullu siu- dio recuduni, consilio nullo. li scilicei ne de pncfa* tiuncula addenda cogiiant quidem, nedum illustrari novis curis, alqueaugeri veierura Scriptorum Opera saugant; quin cum duo aui tria,litulum exhibenies, de siio proferre verba cogantur, illa ipsiraet adjun- gunt, atque soloeco aliquo, si Deo placet, vei lepida quadam ridiculave formula libri frontem insigniunl qiiandoque ac disilnguunt. Deplorandura hoc, et fa- tale propeinodum Italico nomini malum haud ita profecto glisceret, modo qui libros deleciii nullo , el audito taiitum Auctorum nomine siatim redimunl» D sibi caverenl allquantisper, nec quod inconsulto et ijiiperite in lioc genere peragitur, eadem comitato cxciperent,acquod studioseatqueuiiiiter elaboralur.
Jara vero cura duo prxcipue in Capitularibus scri- niis S. Hilarii codices habeantur, quibus iion mulias velini cx istiusmodi reliquiis , quacuraque tandem in Bihliolheca siiperantibos anteponas . eorum descrip-
lionem, ut eruditi seculi genio morem geram, exhl- bere pergo. Alter ex illis opus continet de Trinitaie. Liber esi niaximi moduli,8inguIarem lum litterarum, tum meinbranx magniricentiam ostentans, figura quadrata, laevi chariaacplerumquesubiili.atramenlo inflavum vergente, scriptura bifida, aique a lemporis iiijuriis iniacta : oris laie circumalbicanlibus. Inlegrs paginx exemplar vides.
Eadem mnnus, nihil prorsus ab hac amplitudine et scripturae majesiaie dcflectens, perstat usque ad extremum. Sub fiiiem tres aut quatuor desiderantur ctiarix, quapropier nec librarii, iiec temporis supe- rcsl iiota ; sed quinto aut sexio seculo exaratum co- dicem indicia persuadent omnia. Aniiquitatisgloriam minime ergo codex noster percelebri illi concedit, qiii in Archivo Vaticanoi Basilicae custoditur, et velut unice velusiissimus ad hanc diem depraedicatus est : quod enini eum P. Mabillonius dixerit, scriptum csse ittb finem seeuU quarti aut ineunte quinlo^ qua^ verba P. Cuiantius repetit in praefatione , id mero et involuniario lapsu viris doctissimis cxcidisse pateti cuni ad annuin decimum et quingentesimum ejusdem collationem revocenl : quo conslat, $ub finem $ecuU quinti, aut itieunte sexto (Re Dipt. lib, v, pag. 350), enuniiandum fuisse. Verum suspicari me vehementer, hallucinaiionis, aut erroris quidpiani in judicio deeo codice ad hanc diem lato subcsse, aclatiiare, nequa- quam dissimulo. Quamvis eiiiin e Mabilloniano spe* cimine eximia libri vetusias appareat, non ejusmodi apparet tamen, quae secundum observationes com- muniter adhibitas usquc eo revocari possit. Testes appello, quicumque in priscis perquirendis codici- bus, ac terendis minime perfunctoriam posuerint operam. Liber siquideui de quo agimus ea scriptura constat, in quam scqoiori aevo sensim deflexit Ro- manorum uncialis, solo N majorem ac priscam for- mani retinentc. liio scribendi genere mulii muliis in locis reperiuntur codices, quorum quempiam nemo umquam fuit qui in lantam vetustatem asscreret. At de adscripta epoclia quid dicemus? haec scilicet ha- beri dicunlur ad calcem : Contuli in nomine Domini Jesu Christi aput Kasulis eonstitutus anno quartode-- eimo Trasamundi regis : quae quidera verba inscrip» tionem eujusdam studiosi Mabillonius appellat ; vere autem ab illo adjecta sunr, qui codicein, ut mos erat, contulit atque eroendavit. Sic ad calcem Virgilii Medicei adnotavit Rufius Apronianus : Legi et di- stinexif etc, deinde, Distinexi emendans, etc. Cura ergo in Hilariani codicis subscriptione annum quar- tumdecimum Trasamundi Regis legerit Hoistenius, anno saltem Chrisii DX scriptum fuisse omnes sub- inde assensi suni. Haec nihilominus opinio muliura Infirmctur nccesse cst, libi animadverlamus verlmm
m MAFFEI
illuil, proul iii spccitninc rcpiMseiil.Uur, ;iec pro Tra$amuiuii , neo pro Tratamund legi posse ; nbi eniis m? ubi a doplex! nbi «? vereor ergo ne aliud quoddaro ibi lalitet nomen ; circa illud vero, qui co- dicem non viderim, divinationibusparco. Diciio quo- que, quam pro Putzaiis accepit Holsienius, et pro kasulis Mabillonius babet, de Gasula eiplicans By- laceiMe proviHcisD ctviiate, valde in ambiguo est ; ne- qae eiiiin prlmam Ikteram, iit ibi efBngitur, pro Kappa reclpient diplomaticiMrum hominum lliii ; et niirnm videri possit, Angiiailni, Cypriani, Tertulliani lii Arriea scrlpu eKemplatia non haberi, baberi aa- tem Uyarii Piciaviensis.
At de bis quidquid uiiicuique libet credatur, ne- que eaim quidquain praifrftcie atatuo, neque aliud in praaaentia ad rem pertiuet noatram, nisi ut ex utrius* que apeeiminis coilatione vetustatii laude Yeronen- aein codieem anteferendum esse, doctos lector agno- acat. Qood ai vetuauie nequaquam praecellerel, satis prtecellit emendatione ac fide ; menda siquidem in Vaticano abundare monuit CuUntius, cum in Vero* neusi perraro ooeurrauti iu ut paragrammatis ininua oouiaminatoa codices paucoa viderim. Priscae etlani ortliographis commendatur uaii ; propterea ubi exem- pli gratia in editisamR^imni (bujus editlonis eol. 54), iii ms. eat oditii^iiiitii; uIn e. i25, til id dt quo agi" tur assiquaiur; in ins, adsequamur : quibus lectionl- bussensus quoque restiluitur. Plura in Auctores ve- tercs inveda aunt aiiigmaU, quod libraril vulgarein pronuiiiiaiidi mollitiein sequentes, a recta bac scrl- bendi iiorma deflexerint. Quis explicet, exempli gra- tia, Horatil versum lllum, ui communlier legiiur?
Cuin rideutibus arrideot, cuin fleiitibus adsunt.
At cui conalet acrijiaisse Pueum adridint^ intelligit atatim, reapondens verbum esae adfleni^ qtio repoaito optime procedit lententia. Nolim Umen urgeatur basc reguia usquequaque , iU ut etiam ixmlium scribere teneamur, quamfis quibusdam e veteribus Graiuma- ticis edicentibus. lu quidem in postrema S. Hilarii editione factum eat| libria umen noitrla veiustissl- mis minime suffragantibus. Archaismum aapit In codice noatro lAeniatinif quoque non una vioe; ut in compari alio mox enarrando iraciatus in Psal- inos coraplecteniei formonsa sum ; nam et iii Virgilio MediceoFtfrmoniumPaiior animadveriere menilni. Mi- tum eat quam ad derormandas cujusvis lingun dictio- nesperpetuopropensumy in pugnanteainvicein corrup-* tionea feratur vulgus ; nam qui ii perperam intruden- les $hensaiimm et formonsum enuntiabant, ildem alia effereniea verba, eam lltteram injuriA entrudebant ; cttjusnibdi elocuiloiiis vestlgia in Veipasiani nu- niiimate aniinadvertebam nupef» Rma Resurgs^ pneferetiie pro Aeiiirgrifti r qtiin fr^ues pro ffetfuens et alia id genus tion in Mia. tantum, sed et in qulbua- via monumenils persttpe oOcuiTunt. At dolendum summopere pHmain «que Ac postremanl cbar- um inalo quodam fato a codice noetro abseissaa fuisais; iu ut nec Auctoria nomen, quod qui in du-
RrailONIS IV
A biiiiii rcvocarei non dtTuit, iioc Operis iiisciipiio a)>- pareat, qux diversimode prolau est. Utrum iiidem libris XII ille de fide Orientaliam adjungereiur, ex quo Cassiodorius iredecim libros beati Hilarii dc sancta Trinitate rocmoravit , ex Ms. niulilaiione ignoramus. Libri in capiia videnlur dividi, sed admodum prolixa. Quse afferuniur auctoriutea veraibui arctioribus iii- digiianiur : verba si qu» fuerant omiiM, minuio cba- ractere superaddiu visuiitur, at ejuadem ubique Agu- r« ac majoris forinas.
€um multis abbino annis (neque enim Ix^cacvor, aut bornus bic labor est) iii bunc preclarum codicem primo incidisaem , impetu quodam ad decantaium li- bfi secundi , capite in posirema editione vigeaimo aeptimo, inspiciendum iocum me conluli : ex eo ai-
B quidem aceri imx cum ocu? o ac nono seculo conten- tioncs, ium eo maxlme tempore iteratao inier eruditos viros fervebant disceptationes. Cenaebam equidem eam coniroversisc partein, qu» ex antiquis codicibus pendet, hoc pottssimum supra cffiteros antiquo atqiie eximio codice dirempium irl : aed mir um, in boc quo- que quod nos anclplies adbue relinquai, me depreheih disse.Quftsiionis caput esi, utrum in fine praedicii capltis legendum sit , dum carnis humilitas adoratur , an vero, dum eamis humiUtas adoptatur; cumqiie dis* crepent eo loco non excusi tantum , sed et scripii II- bri , utra praeferenda slt lectio, utra ab auciore ipso defluxerit, Id quidem tot concertaiionibus ncqua- quam disquirendum eral.cum ab ulraque leciioiic sensus fluat oribodoxus : paiet enim verbum adop-
C tatur de humanltate inlelligendUm essc a Fiiio ad- aumpta, non a Paireadoptaiu. Hlstoriac lamen inict- erat, ui praecipue quod ad Felicem Oi^eliianum Epi- scopum spectat, factl veritas detegefeiur : huic expo- liendo supersedeo, cuin satis inuotescai, et a recenii- bus Scriploribus fuse atque eleganter proponaiur discutiaturque. Ego quid codex noster ferai bona flJc exliibebo.
Prlinum Igitur pro comperto habeatur In hoc libro AtK>RATUR scriptum esse, nullo abraslonis vesiigio, nulla superinductionis suspicione : at cum post cain dictlonem a capite resumatur versus , in vacuo quod remanet spatlo, sive eadem, sive paulo posieriori mahu, ADOPTATUR adjccium fuisse. Prlori verbo nulla quldem irrogata est contumelia, sed lineolis supcrpo-
B sitls, atque R in superiori margine adscripto, indica- tur de more, adjecum diclionem antenori subilituen^ dam esse , in alils tamen codicibus certius adliuc tes- timonlum requirendum. Id In hoc libro, ut ei iti allis, ad dubla loca grxce etiam quandoque iniiuiiur, pro R require^ Z adposllo, boc est, {vrcc. In verbo adoptatur eadem litterarum flgura, idem prorsus atra- menti color; at ievi ciiltello fuisse ollm apparet, qui liitenis, et supet^poslus llneoias abducere tenUrit, ac delere. Quis quidein omnia in has conjecturas nie pertrahunt. Liquido primum , nullaque bsesiiatione eftaravit librarius adoratur; at sive ab Ipso alia post- modum exemplaria inspiciente, sive ab allo quopiani adoptatur additum est , et 8imul ut ^do^atur ci^pungc*
PRiBFATIO.
VI
rctur monitum. Alter exihde acceirit , cui secuntaa A cerlenl, facieque ipsa ac conspeclu majoris veiusia-
leciio non proI)abaVur; propterea verbum adopmnt conatus est aurerre, abraslonls nubecolls fd satis tes- taiitibus. Colligi liinc potest , libenier quidem adora-^ iur lectum olim ftiisse, de ea tnmen lcctione aniiqui- lus quoqae, et multo ante Pelicem Orgeliianum dubi- talum esse. Neque bunc codlcem unum ex iit essOy quibus Felix, vel ejus fautores manus injecerint, sus* picari possumus , cum adoralur minime abrasum sit. llinc et iii Vaticano codice, ut audio, controversa dic- lio a secundo calamo immutationem est passa. Ex eo accidit ut ladoratur legerint Hincmanis atque Alcui- nus, adoptaiur vero Agobardus Lugdunensis ; qul Pe- licem confutans, atque omnia quae prnecesseranC probe callens, ab omni fraude slbi sails cavlsse cre-
tis aucupentur fidem. S. Hilarii Tractatus In Psalmog compleclimr , quorum rara admodum occurrunt scripia exemplaria. Illos in ix, xiii et xci in ms. Vnll- cano unice ad lianc diem repertos comprobat nosier » qui pariter recenset. Ubri forma media et oblonga, ne quadrata unice In preiio sit : membrana ubi inof- fensa, candlda esl, adeoque subiilis ac tenuis, ut quaedam folia tactum efTugere videantur : atramen- tum xerampelinuni esl, et subalbicaits : scriptura in duas columnas discreta, ul in specimine conspicis di- ligcnler quidem efncto, nec tamen codicis faciem, ac litlerarum elegantiam satis ex[$rimente.
Ubi Graeca incidunt verba, accentibus ac spiriiibus nullis effinguntur. Quxcum^iue sive ex aliis Psalmis,
dendus esi. Satis ergo verisimile apparet , lecilonem B sive aliunde sumpta aflrcrantur, seponantur ut In
adoptotur a Felice non primo excogiiatam, sed in ali quo codice inventam esse; cumque sibi propitiam, ac ut accidere solet praBJudicio quodain occupatis, er- rori suo faventem male reputaret, in Aquisgranenses codices dolose induxisse : Porte etiam lectipnem illam odio delnde habueruni Gatholicl ex hoc ipso, quem Felix illl •uperstruere errorem conatus est; adopth- nis caeteroquin voce satis ipsis saspecta post Arianam hxresim. Non per adoptionem hasc facta tnnt , absit : ita in GapitularialioGoncilioinEpheainumcontinenta codice ea verba S. Athanasil in Epistola ad Eplctetum laiiiie reddaniur : oO Gio-cc 81 raura iyhtro , fiil ycvocTo : quae In Gonciliis edita vcrsio prave contor- quet. Cassiodorius in Psalm. i, propter humilUatem
exemplo, priori eiiam versu rubricato. Rubricaia autem verba auri olim superinducii alicubl vesiigla reiinent. Scriptionis species Virgilium Mediceum (parum feliciter ab edltis speciminibus repraesenta- tum) in eo pncclpue relbrt, quod lilterx mediocris pariier sint magnitudinis, et calamo subtiliorl exara- Ue : quod P el Q descendant numquam, neque infra proiendantur ; etquod in T transversa linea vix ap- pareat, ut etiam in G ct in L inferiores ducius. Cx- terum noster magis affabre, distincteque ac xquali- ter descriptus est : ne quid a recta linea in versibus exarandis manus deflecterct, calami via stylo desU gnaia visitur. Ab emendaiione quoqne generatim laudandus liber : quamobrcm librarii jure merito in
carnh arf«ttmp/(P. Hinc Alcuinus Felici : tu omnino per- C hominum memoriam nomen revocabimns, quod prae-
ter$ls»ime dlds adoptatur : quaiiivis non ea perversa
esseni verba, sed interpretatio. Hxc autem omnia,
ut consiet, quani ab antiquo, et cur is locus dupliclter
in librb describeretur. Gaeieruin quomodo Hilarias
ipse scripseril, mihi quidem fiicile cognitu vide-
turomnino; contextum enim percurrentibus statim
patebit vocem adoratur oraloriae eleganti», quam
Auctor ibi seciaiur, niinime coiivenire. Parit Virgo^
partus a Deo est ; Infans vagit, laudantes Angeti
audxunlur; panni sordent, Deus adoralur : ita potes-
talis dignitas non anuttitur^ dum carnis humilitas ado-
ratur. Neque apte immediaU orationis membra bis
eodem verbo clauduntur, neque niiriOcum iliud,
quod ex oppositis aucupalur Hilarius, oritur ullo mo-
ter morem, ubi minus exspeciandum erat, incurri- mus : in alpbabelico scilicet Psalmo cxvin, posi Wh^ Littera 11 II explidt, ineipit Littera V fe/lctffr.exiguis, sed majusculse pariter, ui vocamus, figur» characte- ribus iegilur inferius : Scribit antiquarius Eutalius NT ita colliganlur N, quod compendii genus veterum lapidum usum sapit. In eodem Psalmo post liiteram decimam, iiitra circulum Ghristi monogramma in apice prae se ferentem : Scribtori vita, legenti doctrina. Anliquariorum munus, quorum frequens apud veteres meniio , Valeniis lex anno ccclxxii lat:^ probe describit. Antiquarios ad bibliothecm codicei componendos, vel pro vetustate reparandos, quatuor Groecos et tres Latinos seribendi peritos legi jnbe-
do, si dignitatem non amittat, qui adoralur; oriturDfnui (C. Th. de Antiqu. /. ii). hidorus iia diclos
autein optime, si digniiaiem non amittat, qui carnis humiliiatem adopiat. Gur vero Pelix criminationem fulsi veieri ali |uo prolaio codice adoptatur exhibenie non repulerit, vel invidiam saitem non minuerit, pro- fecto non iiitelligo. Eodem certc seusu Hilarius in ex- positione Psalmi cxxvii protulit per adoplionem cor- poris : frustra vero legendum esse per adeptionem, quamvis Erasmiana editione sufTragante , vir ingenio- sus conjiciebat {De vett. BtBrr,, etc, p. 460); nam adoptionem prxfert praestantissimus oinnium Gapituli nosiri liber alter , cujus jam relationem ingredimur. Paucoa quidem ex Ecclesiasticis praeseriim manu- scriplos codices reperias, qui cum hoc antiquitate
pulat , quia tantummodo vetera scriberent (Orf^. tib. vi), sed repiignat Eulhalii nostri-auclorilas, qui se antiquarium vocat, Hilarii nequaquam tunc ve- tustos, sed forte calenies adhuc commeniarios tran- scribens. Ego inter librarios co prscsertim nomlne donatos opinor, qui non cursoriis, seu ceieribus, qux barbaris nominibus non slne miro et universali errore designnri solent, sed majoribus, accuraieqqe effictis litieris, ac diligentia singulari codices con- struere profiterenlur. Gra^cum vocabulum docet KaX- hypKfog, siquidem Antiquarius reddilur in veleribus Glossis. Praecepit Imperator Gonstantinus epistola a Theodoriio in Ecclesiastica Hisloria (lib. i, e. 16) re«
VII MAFFEI CDITIONIS VIll
lala» ut ad multarain (Jrbis suae Eccleslarum usum A Jam vero ut quidquid ad detergendum alque am« sacrarum Scripturarum quinquaginia membranei co-
dices conficerentur Otto tsxvctuv Kcdliyputpuv, xo^l eexjOc6fi5f tiqv t«x">"?^ eTitCTa/izivwv, a6 artificibut pulchre icribeniitms , a/^ue ar/m perfecle callentibut : verlit Epiphanius Scholaslicus in Tripartita, ab artificibus anliquariit , et perfecte arteni teienlibiis (lib, ii, c, 6). Propterea Augustinus in SermoncdeVerbis Domini : Qui tidet litterat in codice oplime tcriplo, et non novit legerCf laudat antiquarii manum, admirant apicum pul- chritudinem, Id autem nominis sequiori .tvo librariis majoris rorma". liueris codices effingcnlibus ndhsRsisse puto, quod anliquos imitantes primxvam liiterarum figurum servareut : neque enim prima aiit secunda liii* gux Latinaextaieea significalione, sed pro niitiquitalis cultore aiiliquariususurpabntur : propterea auctor Dia- logi de Oratoribus : criminabimur te antiquariit ; el in eodem libro : nec quemquam adeo antiquarium putOf ctc. Vocem eodein sensu adliibent Juvenalis ac Sue- lonius. Cseterum aniiquarium nostrum, quamvis Graecum nomen prae se ferentem, Grcecum fuissc ne- quaquam suspicemur, cum Latinis libris operam da- ret, ei pro Euthalio (abiuOoXerv siquidem deducitur) Eutalium scriberel.
In vacuo, quod remanserat, spatio ad finem Psalini cxxi diverso prorsus scribendi genere, et recentiori atramenio verba hxc posterior manus adposiiit quasi ludlbunda: In nomine Domini Ihum Xpi Ariperto Rege
fuitvera juttitia et tincera Deitide, Builiut Abbas
de Monattirium tci Thome ApostoU cuit vocapolo est
plificandum Hilarium conferre utrique codices pos- sent, ob oculos haberetur, Joseph Blanchinius, Yeroncnsis Ecclesiae Canonicus, ac Biblioiheca- rius, niaximai spei juvenis, percelebrisquc patrui condignus haeres, cum Benediciina ediiioiie solidos contulit, et variaiiies lectiones omnes summa dili- gentia ac fide adnotavit distincte, atqiic ordinatim congessil. Muitum etiain operae in iis crudite posue- runt Sacerdos eximius Dominicus Vallarsiiis, nec non P. Aiexnnder Bonifacius cx Oratorii Congregationc, quae magno et pietaiis et litteraruni bono paucis ab- hinc annis in hac civitate coaiuit. Varietates auiem nosiras, ut a caetcris, quse supponunlur textui, raci- lius secernaniur, numericis designamus noiis : nequc B tamen univcrsas omnino exhibuimns; quid enim uii- lifatis ubi patens error in codiccm irrepscrit, vcl ubi res nihili moncanlur? Adscribentur quidem aliquando , eliamsi a praecedenle editore recen- sita: item Tuerint, ut constet, quibusnam e diversis lectionibus tam insignium menibranarum calculus accedat. In textum ea lantum recepimus, qux illum omnino resarcire, vel tuto restituere pateat ; quod locis pluribus, praecipue trnctatuum in Psalmos, prxsiare contigit : prioribus tamen lectionibus per- petuo adpositis , ut integrum uiiicuique liberumque judicium sit. Idem prorsus , cum Cassiodorii Coin- plexiones priroo emilterem, praesliti, ex quarum Prae- fatione, ut deconsilio in hac etiam recensione ndhi- bilo satis constet, duo liceat verba transcriberc :
Pineolo. S. Thomae Teniplum, el Convenlus, quem Q Emendationum, quas raro adhibui, ubi operas pretlnm
modo PP.Carmclitae possident, ad pontein est situs Pignolo usque in hanc diem nuncupalum. Monastc- rium ibi fuisse, et Monachos cum Abbate suo conimo- ratos olim esse noverat nemo. Liiiguac Italicae quam proxime ab ea usque aetate pra;luderetur vides; quod enim nunc Abate del Monatterio dicimus, Abbat de Monattirium vulgariter scribebaiur ; cumque um in 0 popularis pronuntiatio sa;pe converteret, ui item c mss. didici, el hic etiam apparet {vocapolo eiiim pro vocabulum est), a vulgari lingua verba parum de- flectunt. Sub Rege Ariperlo scriplum codiccm ex hnc nota non defuerequi arguerent; at liiterarum forma, ipsaque bujus adjectionis facies, satis osiendunt mul- to recentiorem fuisse; et profecto nisi liber bic
<t7, admonebo, ut et ipsas ab aliit emendari potsint : hoc ti prasttitittent trantactit temporibut Criticif vele- rum tcripta aliquanto meiiut pernosceremut ; innume- ros enim locot ex arbitrio reficientet^ antiquorunt codi- cum lectionet nobit tubduxerunt. Exilcs autem ac mi- nutas quaiidoque animadversiones culpandas in liis rebus non esse, vel conlemnendas, Hilarius ipse, qucm doctistimum Patrem Cassiodorius nuncupat, docet; Arianam eiiim impielaiem increpat, quae te ad fraudem tyllabcB adjectione, qucs in libris non exttat, inttruxit.
Ego quidem tum ex omnium congerie , qu?e mihi exhibendsc vidcrenlurt varieiates cxcerpseram, tuni adnotatiuiiculas qiiasdam, paucis tamen locis, adjccc- ram :verumtamen cum acciderit mc, antequam praelo
mrlusqueAriperti aevumlonge antevertat,coiijecturis ])singula traderentur, peregre exire et impressionis
fidendum nullis, atque indicils quibuscumque tutiori- bus in posterum valedicendutn : neque enim ad ip- sum codicem, vel ad ejus amanuensem en rcferuniur verba, sed ut c loco et modo prorsiis constat, sive Builii Abbatis, sive oiiosi cujuspiam lusus fuit vacuo illo spaiio abuteniis, quod in plerisque etiani impres- 3is librJs occurrere aliquando solet. Alios contra au« divi, eo quod nigrescat borum verborum, fere ut in hodiernis scripiuris, atramenlum , recenter addila fuisse perperam existimantes : iia niiniruin in erro- rem proni perpeiuo sunt^ quicunique non omnia pen- sitant, ei uno tantum argumento ducti in bis rebus calculum ponunt.
tempore abesse, autograpbas, quas dederam scliedas, qui opcris et emendationi pra*erant ob implexam scripiuram nequaquam assequcnies , quxdam omit- tere coacti sunt, qiiaedam aliquanlo imniiitarc. Id vero eiiamsi parum referat , sunt qui me adigant , ut ex prxiermissis aut interpolatis hic sequentcs exhibeam. Adscripseram ergo.
Col. 15, i. Priore Vcronensis libri quaternione abscisso , variantium lectionum prima occurrit tenet pro tenuit; ut habetur paulo aiiie : Quartut liber au' tpicatur, Ab iis verbis sub finem paragrapbi deciiiii a suis non receptum iiunc ms. incipit.
C. 17, 'i. PicB doctrinas ii\ textum receperam, sub- tns nionens : i7a ms, notter^ ubi in anteriori editione
i\
PRiEFATIO.
ptetati doctrina^ n. 6, divinitafem, niliil nddens ; n. 7, A in anteriori natum et ex Deo.
C. 49, i. Liber nosier : neces$e est in professione obtoluta adversandi calumnia videatur. Aliquanio ine- lius quam in Erasniiana csclerisve : et cesset , etc. Plane, ui opinur, resiiiuemus lociim, si legnrous : at necesseett, elc., catumnia caveatur,
C. 21 , i . In anleriori pro ab eo, ut legil Erasmus quo-
que, liabebalur aut ittud^ quod senleiilije non quadral.
C. 52, 7. Quascumque habet Pater dedit Filio :ex-
hibenlur verba h»c in edilis, sed in ms. noslro non
apparent , nec iinde erula fuerinl reperire est.
C. 34, 9. Manibuslino occupatis, pedibus timo obtitis in textum admiseram : at ignarus inler variantes re- censebam.
C. 35 , 3. Yeronensis liber : et sumet sibimet quod Jiberum est : iiam si vcrbtim a tempore liberaiur, videtur consequi sumplurum sibi quod liberum esi , . Iioc esi nemini obiemperaiunim. Quod siaiim di- luilur Apostoli verbis subjiinctis , iiemqiie, quoniam ^ qui abest a tempore non abest ab auctore. Ita Ms. iios- ^ ter, ubi anlerior ediiio , qui abest a cogniiionis tem- pore, Habelur eliam in codice erans, ioco toO qui erat, C. 39 , i. Odiosa inserueram texlui, iia praererenie ms., et quia otiosa profecto noii erat frauduientia bie- reticornm undique circumslrepentium,
C. 59, i. Adjecimus e libro nobtro : habet Eras- inQS quoque, i Cor. xv, 8 : visus est et mihi, C. 65, 2. Salutaris tui.
C. i65, 2. Deus addidimus, necex conjectura t.in- tum, sed codicis nostri aiictorilate Cii^leris veiustioris,: in Cra^co texiu quoqiie 6 aXsdcvo^ Oso; •
C. i69, i. Se carere synagogam : in boc siquidem codice caret Patrem , careat virtulem ; ad psnl- muiii Lxvi substamiam non carebunt ; e Gnccortiin usu, apud quos tc .0(rTs/)&> ; Latiiic qiioque Plauius in Curc. id quod amo, careo,
C. 243, 2. Abest aternam n noslro quoqtic. C. 246, Christi sccuiidis curis.
C. 27, 3. Injudicio.
C. 39 , 2. In Ms. jus tibertatis ; exinde artatum est. Cum t liitera punclo superposito nequaquam a libra- riis distinguerelur , ambigiia persaepe erat lectio. Vis ac potestas non defuere qui pariler legerenf, ubi jus ac potestas scripserunt Jurisconsulti. Hinc ulrum Liutprandum scribamus , an Luitprandum nesciiiius.
C. 40, 6. Convertimini. Codex Psalmorum Vero- nensis Capiluli praestantissimiis, convertamini,
C. 64, i. In anteriori editione, quotiensqui titulos habent. Crcierum huic codici solemne est quotiensque exhibere pro quotiescumque.
C. 68, 4. In nis. civitate etersa : primam dictio- nein rcspuimus , sccundam amplectiniur ; ita paulo ante eversam pra>fert liber. Heciam bic Beiiedictini editoris leclionem captivitas apellitur condrmat co- dex ; a Gi acco enim vcrl»o est, octtc»», exctudo , rejicio ; ({uninvis auciorem allerum , (|ui Latine usus sit , non meroiiierim : baud fcliciler coiijecerant, qui appcllatur substituebani.
C. 68, 5. Psalmus David xiiii, ut scribebant vete- res, noii Pia/mus xiv.|Sic infra : explidt Psalmus 1x111, incipit Psalmut u,
C. 73, 5. Alia pro alta reposuimus ex codice , et ex verborum coniextu.
C. 74, 5. Quod per superiora confirmat , Propheta subjecit dicens.
C. 78. i . In finem inteltectus itti Davld , cum venit Doec Idumceus , et adnuntiavit Saul, et dixit ei : VetHt David in domum Abimelech. Abiinelcch constaiiler in libro nostro vetcrriiiio, Septuaginla pariier 'A6i/xt>s;^ scripsere. ilebraicus texius Achimelech : cujus diver- sitalis raiio cst , quod in antiquis Hebrxorum libris nomeiijioc non scriberetur per /let/t, seu c/j^//i dica- mus , pQ^riK ut in reccntioribus, sed per caph ; qii:c littera 2cum inaximain babeat siniilitudinem cum :i, facillima fuit earum comiiuitntio. Hoc auiem certo coroperi e veteri Auctore Breviarii in Psalnios D. Ilic- ronynio olini adscripli , sic eniin ad liuiic locuin
C. 251 , i. Oinnis pleniiuilo diviniiniis, Trav to C ^^ Regnorum libro, et inipso Ilebraico Ptaltei'io Abi
'TkriptafjLa, Sic ct infra : omnis vero corporaliter pienitudo dicinitalis,
(^.271, 5. /n 60. Exinde inreligiosi unionis; iibi conjeciura nrmaiiirdociissinii editoris Benediciini ad 11. 36 libri ociavi suspicantis, uiiionis iiomen mascu- lini^ciieris llilario fuisse. Ejusdem generis fuit id no- minis apiid omnes cum pro inarganta adhibituro esl.
C. 284, 5. Ecferret, Aliis eiiam in locis ecferre pro efferre.
C. 296, 3. Mandando pro manendo,
C. 385, i . Prw participes tuos, Iii altero tractalus in Psalmos complcclente codice : pra: consortes tuos. Anim::dversum esl a nobis, sub rinem prjcfationis ad Cassiodorii Complexiones Florenlia; vulgntas, in hUf jusmodi barbarismos indoctos amanuenses ex com- iiiiinis sermoiiis coubueludine aliquando incurrisse ; qiiapropier Trimaichionem etsocios, uletiama ptcbeia locuti(me ridiculuin aucupetur, ita sermocinantesindu- cii Peifonius Arbiter : scimuste prce litterat fatuumetse.
C. 420, 6. nisi ex utroque consistit.
C 440 , i. Solus hic itaque : neque iiltra proredit Capitularis codex postrema cbarta diminulus. Nibil nitinet inonere, verba qnaedamaddi aliquaiido,et sub- jici , quorum inihi non ust laus inroganda , vurian- tes<|iie ali(}uas iu diligenti:c fidcm cxnibcri, qiias cgo transmiseram : veluti genum pro genu , precem cguit pro prece eguil, sattim pro saltem : siHiiliier profane , iibi recte iii cditis profanas, far, ubi triticum in fari- nam comminutuin , figens , ubi fingens , neque , ubi neinpe , exteriorque , ubi eritque , crura vuinera , ubi erat cruda, Multo roinus vaiiatum est circa Traciatus jii Psulmos , praecipuc ubi aliquid addideram , aut adnotarain , cuin nitidior esse autograpbi excinplaris scripltira. H;ec tamcn sunt omissa.
C. 24, 6.KbesiCiBlestis, ut etiam a Grsecis pluribus.
C. 26, 4. Non mufi/enrur :aliquanio inelior ieciio , se«l adhiie mutilata.
metech scriplum est ; sedquoniam betli el capli apud II e* brceos tittera modico apice distinguuntur, ideo error fa- citius obrepsil,
C. i07, 4. Prxtcr ea qu9P afleruntiir, nddideram : Verbum habent Sedulius ac Tertutlianus. Ut bic sal- vi/ica pro salvum me fac, ita alibi lucificat^ et in Psal. cxLV, legit Hilarius Dominus sapientifical ctecos, ubi Vulgata t7/ui»iifia<. Hodieriias lcctiones ct D. llic- ronymi cineniJaiionibus accessisse , illas ab Italica versione Hilarium arripuisse, vix ainbigam.
127, i. Traciatus in liunc atqiie in subsequentem liber noster non liabet , sed ad prxccdeniis calcein : explicit Psalmus liiii, incipitPsalmus lvii.
C. i52, in 2, inmutantur,
i55, i. etparavii eum, et in eo parari/, plane cum gr;eco xai irroi/xaasv auTO , xul Iv auTw vrotjxao-ev.
C. 247,2. quo aZnbulo tentatur.h^i scribiiur in codice, atque ita passini occurril in mss. Zahoti de- bellatorem prxfert idem liber sub fliiem Scrinonis in -'^ Psal. Lxiii. Zabuli progeniem , Zttbuti potestatem , ut tentaretur a Zabulo, legitnus inHilarii Coininentario in Mattb. apud Erasinum, Cuii. divede Script. Eccl. in Cominodiano Zabulus, Zacones pro Diacones, vo- cabula putat Afroruni propria : sed revcra nec voca- buia haic sunt diversa , nec longins derivata ; sed ui ita aliquando scriberentnr, iiiollities (|u;edam prola- tionis cflecit, quaiii in hodiernis Gr.-ccis animadverti saepius ( pro ^ cnuniianiibus , et ^ca pro ^ca. Qiiam auiein ab aniiquo iis obtinnerit sonus, vcieres iibri testantur Zabulum Sicpe, ul vidimus, pr.-ercrenles ; cl niire conflrmat Photias, ubi animadvertit Philpstor- gium in Ecclesiasiica Hisloria iVa<iiai*/i« mi pic) A'a- tianzo scripsissc : Na^tav^ov ^i xac Na^cav^ov e^uvo- oa^cc*
C. 256, 4. Locus Isaix respicitur liii, 5, pro nobis dolet, et nos mtimavimus eum in doloribus esse,
C 256, 5. in CoetiSf ut iii Graeco.
XI
C. 385, I. NiMl hic adnolaveram.
C. 529, 1. OleumexuUalionis.
G. 567, 5. Inlicila ett.
C. 583, 5. Expelitur,
C. 595, S. jiaiinam ma/ttftNam, paulo infra Ccele$- iem mannamx iu Hilarius Pa$cham, eic.i ul Erus* miis nnimadverlil iii priffaiiune.
C. 'iOO, (>. lii ins. iniqui, ul in Roniono Psitlierio : ncc alio sensu Hieroiiyinus persequHlcre$ sceleris , i(l csl, scelesti ; nain et IMaulus flngitii persequentem dixil pro flagitii ainatore, seu flagilioso.
C. iSOj 5. In anteriori edilione erai mentis^ qnam dictionein Erasniiana non liai)et, ncc liber nosier.
C. 517, i. Uic locideserit nos sub lot seculorum pondcre faiiscens codcx , posireinis chartis prorsus cxesis aui misere disccrplis.
Exegi monimenlnm febre moleslius^ in ipsoscribcndi a^slu subUis addiderain , iloralianura versum pauio
MAFFEI EDITIONIS Xlt
A in ms. legitur : Annum ceterm et beati illius seculi sine dubio declarat , quia bonitatis Domini hic annus esl. Hujus anni benedieilur coronOj visitata enim tenajn^ cundissimus annus et suavissimns erit; hwc en\\n Christi est poleslale victoria, Magis consentaneuni est , Hilarium ipsum iia primiuis elucubrasse , dcindc auxisse novis curis, et in nnipliorem formnm redegisse. Forle Sennones ad popuiuin babcndos iia prius exaravit, quos etinde in Commeniarios trans- fudit. Proptcrea in Psal. lxv illa oninia ms. transi- lit, qua», ad GiJCcilalein perlinent, el e Graeci texUis lectione deducuntur. Nec tainen in bac conjectura saiis acquiesciinus : niinis enim manca plerumque ex- po>ilio est , piuresquc Psalinorum Yersiculos pricle'' ril, quos iDlerpreieni iniis qu.-e desunt attigisse, uii-
delorqucns ; ac si gratularer miiii , quod eo taindem g qunndo senteiitia demonstral. Quxdam eliain addun-
labore levalus esscm : varins siquidcm iectiones in* viccm conferrc, fugicntes litteras persequi, codicnm apiccs captare; ct cuni iniris iibrarionim spbalmntit confligcre, res est incredibilis molcstiic plena,et undequaque periculis circum&epia. Ipsas praecedentis eliitoris eruditas adnoiationes cum percurrerem, ali- qna Parisini quamvis diligentis^imi lypogniphi men- da nostro ostendebam; ut ab iis sibi cavcret; velut pag. 475, ubi Tuiiii iocus afleriur ncgante adverbio prx*terniisso : iiiodo auteni id qiiidein typographum nosirum, png. 197, reposuisse video , sed dictioneiii aliam pra^ierisse : legi enim debet ; qnod qui dubitati haudsane intelligOf cur non idem, Solsit, an nuHns sitf dubitare possit.
tur, quai lliiarii non videnlur, ut ad P>al. lxiv, n. i Ecclebia nondum Christi adventu inluminata , f\iit ali- quando vanis superstitionibus obnoxia , eum prcecepta geiuilia, etc. iloc in editls de bumani geiieris uiiivcr- sitate profertur , quam Ecclesiai nomine nunquain indigilavit Auclor nosler. Neque illud ab eo essc crc- diderim in Psal. cxxiv. Hoc loco in circnitn popnli Evangelinm signifi^at. Nec loca dcsunt ininns oppor- tnne mutilata, elininns eleganter coiinexa. Suspicari ergo quisqnam possit ab alia manu lias epitomas proccssisse , et in proprium usum ila ab arKiuo hos coinnicntarios convetsos. Quin el illa aIi(|uaii(lo su- spicio incessii; num in commeniarios, quos hibo- mus, extranei quicquain ct alieni insinuatuin fucril ;
Yerumiamen pra^er divcrsas bicetsub textu pro- C velut qu» in exposilione Psal. Lxv^a Graicarum dic-
latas leciioiies, aliquos ex lliiarii trdclatibus in Fial- inos rclinei codex nosier multoiiei , nec paucis dic- tionibus , vei uno tanlum aui allero versu ab cdiiis reccdentcs. Eos, ut jaceut, diligentorexscriptos con- junciim adponimus et exhibemus : errores tnntuirt quosdam su^luliinus , el dictioiies profeta , filosofus^ centensimus , etc. , ad conirounero usuiu trliduximus. Yarieiaiis rutio in eo pnccipue vertltur, ut inulto breviores hi nostri sinl, pluresve qiia pcriodoi , <|ua iiiiegras paginas sive scriptus liber resecet, sive vul- gati inlerserant. Quodnam de hujusmodi diflerenlia judicinm ferendum sit docius Leclor statuet. Cogi- taverain prius , num ex ore pronunlianiis cxceplos noiariiis vocis celeritatem liaud assequens decurtatot
lionum pioprieiate ac vi derivnnlur : Hilaiius si-|ui- dem Grcecarum titterarum quamdam laiiium anrulam coepcrat, si Hieronymo fidcs in Epistola ad Marccl- iam ; quam suspicionem tamen rem perpendcnlos re- jeciinus. Yerum de his eruditorum bomiiiuni judi- cium esto.
ipso initio aiiquid deesse , spatio reiicto iibrai ius Innuit : iiinc est, quod a versiculo sepiiino cxposiiio Incipiat. Sub nnem quoi{ue Psal. cxxxii inutilaluin dignosces. Ubi in editis coi. editionis nostra! 188 : Accinctio potentiee ei quod indigebat corpori coaptat\ir. iVo/i enim virtus accingitur, sed in virtute Dei polewiia homo quem Dominiis assumpsit accingittir: mulloinc- lins explicaiur in ms. Non enim virtus accingitur, sed
dedlssel; ut quamdam Cxsaris onUionem , qua; clr- D in virtute Dei potentia hominis;idest, ei corporis qnod
cuniferebatur , exisiimabai Auguslus ab actuariis ex»
ceptam male subseqtientibtis verba dicentis ( Suet, Ccbs,
c. 55). At obsint consequentia sermonis, et addila
etiam interduin verba , ac muiatus non infrequenier
orationis coniextus : ubi enlm exempii causa in editis :
Annum benignitatis Dei ex propheticis atque Apostolicis
doctrinis cognovimus ( Ad psaL Lxv) ; et post aiiqua :
Namque bonitatis Domini hic annus est , 9110 erunt rn-
defessa illa benignas retributionis tempora auspicanda.
Hujusigilur anniDei benedicvt coronnm jucundissimut
et suavissimus visitatce terrm inebriataeque fruclus.
Hcec enim Chrisii est^ drputsa corporum ndstrorum
ii>i\ti}titiCf ii pinnpta n.crtis pctitiaiCj victcriu : it
deerat coaptatur. Ejus ergo hom.nis potentia , qiutH Deus adsumpsit , accingitur in virtute, Jam vero niliii ultra tc moramur,amicc Lector, et ipsos, ut in codi- ce apparenl , Traciatus , sivc scrinoncs , aut serinu- num adunibraiiones mavis, tibi ob ocuios sislimus.
INCIPIT PSALMIS LXIII.
In FINEH PSALMUS DlVlD .
Exaudij Deus^ orationemmeam, dum depreeor adte: a timore inimiei erue anitnam meatn, Scrutati stmt im*- qnitates, dcfecerutit scrtttantes scrutinio. Spirilus cnim Proplieialis, qui per Oavid l(»quebnlur, audiens oiii- nia et sciens universa, hoc iii loco noii solum Ju- dxonim roalignain conspirationem, verum ctiam
Xllt
PRiCFATIO.
\1V
Pliilosoplioruni inaiH-m scionli;im , el II.Trciiconim A lur adversum isla scnilanlcs. Posi Irvc nlf
perversam contumacinm pronuntlnt allquando defl- ccre : in hoc capllnto ostendilur, cumdicit :
PerscrutaH smt iniquUates ,
Defecerunt scrulantes scrutinio.
Omnium ergo malonim liominum ingenla deflclunt, iil oslendit Propheia. Philosophusenim iniindi domi- nalum impugnal, nuncaquis, nunc lerra), nunc coe* lo Dei noincu imlulgens; llxroiicus autem doc- trinam fldei menlilur : cnnlra quos omncs pervigili cura , et assidua ad Dominum oratione pugnavil. Ob hoc igilur Prophela dixit : Exaudi^ DeuSf oralionem meam^ dum deprccor ad te.
Yigilandum ergo in oraiione Dei est, ul cum fall- gari animn in prcssuris coeperit , Deus semper ora- tus cxaudiat, nosque ab his quae limemus cripiat ; in sequenii cnim ait :
A limore inimici eripe animam meam.
Deus enim non lunc tantum orandus est , cumqua^
Accedei homo ad cor altum, ct exaltnlntur Detts. Per virtutcni enim doclrinn Dei enidilur, clrni in alium cor sit, ad Deum, h:rc divini^ operaiionis pra^eonl:! profercnlur; ita iil eorum ipsonim, qui Inrc audiant, confessione laiidclur; hoc esl ergo: Accedet h&nio ud cor altum, et exaltabitur Deus.Cop)\iii euUn scruian- tium dercctione , et accedente homine cordis alti, magnincenlia Dei agnoscilur : nam (\i\h non magni • flcanit Deiim , qucm mundi hnjus cognoverit condito* rem ? qnis non meluel, quem jiidicem sclct? quis iton renasci in innocentiam cupiat, cum peccati remissio- nem per novam naliviialem accipiat? quis jam rena- tiis pcccare non desinat, et in innocentia parvnli permanere, cum laliiim sciat rcgniim esse coelorum ? ILrc professio nostra scrutanlium ingenia dehiliini ; hrcc aoctrinrc speciila, qurc parvulonim sagiiia; snnr, stnltas disputntioncs vulnernnt; annuntiatis enim operibus Dei, tnnc incipicnt facta cjus intelligl.
fimenlur evenerinl. Scinper ilaqiie imiefessis preci- « innc in his liciabiiur Juslns, lunc eum omnes rectl bus orandus est, ul nos a limore eorum, quonim cordc landabunt. In his esi laitiiin Snncionim, in his
quonim dominulum liincmus , eripial. Prophria crgo, noa ignarus qu;u evcnlura sint, imminenlibns semper (ri« bulaiionibus anxius, et ad omuom limorcin iiiim cj solllciius , Deum orat ob ea qua* limei, ut cuin in tribulalione fuerit exaudiatur ; ncquc enini Dei nii- scricordiain metus nnsier, sed fldes promcreiur; ct adjecil :
Protexisti me a eonvenlu malignantium, a multitU' dine operaiitium iniquitatem ; qui exucucrant ut gla- dium linguas suas, inlenderuntarcnm^ rem amuramf ul sagittent in obscuro immaculatum.
Sed arcus homicidx lingua semper inlentus est, et acumen gladii liu^uae ejus pra:sto est; volaut enim lelhales ejus sagiii.T, et non diibium e>t, quid efflciant, hoc enim qtiaerunl, utsagitieni in obscuro immaculatum : hunc enim quxTit maiiguus inierfl- cere immaculalum , cui per Oaptismum facla remis- sio est veterumcriminum, nondum lamen doctrinis
Fpes flrmissima ; ob linpc Deum qni reclo siinl cor- de laiidabunl, scientes esse rcniissorem peccatorum, morlls peremptorem, Zaboli debcllatnrem , Dcnui rt Dominum nostrum Jesuui Ghi isium , qui est he- nediclus in secnla seculornm.
INCIPIT PSALMUS LXIV.
IN FINEM PSALMUS DAVID.
Te decet hymnus, Deus^ in Sion, et tibi reddetur votuni in Jcrusalem.
Ilic psalmus proprie in flncm et congregalioncm gcnlium , qiirc Dcuui laudatnr;c suul , diclus est : in exordio aulein ejus secuniluni c<msueludinem suaui propheta oraiiotiem oninem nd Duminiim dirigit.
Te decet^ Domine, hymnus, DeuSy in Sion, el tibi rcd' delnr votum in Jerusalem.
Siou quidem muns cst adjaccns Jeru^alcm : scd hoc loco moniis nomen el url>is Ecclesiam signiflcat,
spiritalibus eruditum , sed >impliccm , el ex novjB C quai corpus est Cbrisii Doinini iioslri , ipso dicenic :
naiiviialis infantia tencrum ^ qimit inlento arcu per rerum ignoranliam vulnerare : ait enim :
Subito sagittabunt eum^ el non timebunt,
Naturam simplicem el immaculuiam, hnnc enim fallerequaerunt, huic occullos laqueos pr:clendun(, ut per latentes insidlas inierflciant iuiiocenlem; Sti- qUitur enim :
Firmnverunt sibi verbum mrf/um, disputaverunt^ ut absconderent laqueos, dixerunt : Quis videbiteos?
Semper enim ex se adversus fldein pr^esto sunt ; et ideo dictiim est : Absconderunt laqueos^ et dixerunt : Quisvidebit m? Si H;i:reticus perverlere fldem lei:- let , incredibile est quaniis eain ingeniis subverlero contendat. Si spein aeternilalis nostne philosophia impugnet, roirum in modum omne bonum prseiientis vit£ ponii hi corpore, ita ut irigcnii sui virtutecoo- lesiis institutio subrui possit. llterque ergo scru- lauies deficiunt pro eodem Propheta : Defecerunt
Ego autem consiiluius sum rexab eo super Sion iiion' tem sanctum ejus. Hyniuus crgo hic Uco condccel, qiii sil iii Ccciesia , spiritali c;iiitico iiiiioccns, ei Dci i.iudibusdnlcis : ((uia subscqnilur :
Exaudi orationem mcam ; ud te omiiis caro veiiiet.
Non enim dicit meam , ut diceniis per.sona possct intelligi : licct euim mulli hoc, tainjnam dcessct, ad- diderunt, uon lameu in authcnlicis exslal : Proplicta eiiim non suo sensu , sed inspiratus haec loquiinr , et subjecit : Omnis caro ad te vmiet. Kccloi^ia eniin noii- dum Chrisii.adveniu iuluminaui, fuitaliquando vanis superstilionibns obnoxia , cuin pra^cepia gcntilia oiniies homines ad sludiom impieiatis iinbiiercnl , Deum in lignis et lapidibus pra^dicando. Sciens au- tem anliqua criinina sna Dco propiiianda, veniet ergo omnis caro ad eum : ait diceir^ :
Verba iiiiquorum preevaluerunt super iios, et impie' tatibus nostris tu propitiaberis. scrutantes scrutinio. Scd quid ad Deum humana per- ^ Nam quaiilum prosii errorem gentilem rcliquisso, versilas?quid adversiis opiflcem operis ingenium? ^ docirinam iiiipiam sprcvisse , oslendii inferius , di
licet oiiiiiibusargumeniis ad evertendam veritateia ingeiiium suum osiendat, deflciet taineii adversus Tcritaiem adsertio falsitaiis : atquc ideo siibsequi- Inr :
Perscrututi sunt iniquitates^ de[ecerunt scrutantei scrutinio.
Exquirant licct omnia naluralium causarum seercla, iu ipsa taiuen operis sui intcutione deflciunt, doc-
irinisspritalibus refulati. Qui enim omnia do-
ccnt audicni a iiobis xlerna: virtutis Deuin. Jam si fldem Ha;reliciis dcslruere tenlet , Dci Filiuin sem- per fuisse cognosccl, nullo a Palre intervallo tcmpo- ris separatuni. Cognoscet ipsuin esse virtulem, sa» pientiam Dei , hominis coiiditorem ; huuc prima luuiidi crimina diluvio abluisse , hunc Moyseo legem dcdisse, huiic in Propbeiis fuisse, huuc per carnis iurirmiiatemcarnisgloriam renovasse. Deflcient igi-
ceus :
Beatus quem elegisli el adsumpsisti , ut inhalitel in labernaculis tuis.
Omnis siqnidem cnro vcniet ad Deum, id est, ?x oiiini homiuum genere congregabunlur. Sed bealus est ille, quisque fnerit elecius ; multi cuitn sccundum Evangeiium vocalisunt, sed paiici electi. Elecli aa- lem suiii iiupliali vesie , sed el pnro alquc iutegio novjc naiivitalis corpore spleiididi. Qui autein eli c- lus est, sciie nos convenit ob quaiii rein fuerii cloc- tns , ad id scilicel quod insequilur : ut inliabitei iii labernaculis Dei. Omnis ergo perfcctio bonorum iii rcquie (suppl. habitaiionis) coeleslis csi : inultas eniin m:iiisioucs Domiuus iii coelis esse teslntur ; sed Patrem orat in Cvangelio , ni Aposloli ubi el ipse sit inaneant, dicens ; Pater, quos mihi dedisti volo, ut ubi ego sum, ibi sini mecum (/o. xvii, 4). Ex plurimis ev^<v
XV
MAFFEl EDlTIOiNIS
XYI
mansionibus Apostolis suis eam , qux ^ibi cst propria, A coinmunicat. Scit aulem propheta , quania beatitudo sil in (abernaculis Dei. Alio loco dicit : Concuphii el deficit anima mea in airia Domini {Psal. Lxxxiii, 3) ; puslea autem cum fueril elecius , hoc sequiiur :
Replebimur in boni$ domu$ tuce; sanctum e$t tem- plum tuum , mirabile in teqniiate.
Quaeaulemsinl bonadomuspossumusagnoscere; Ec- clesiu! scilicel muncra, qu% el secundum multiludinem Iructus Chrisiusindulsil,quia etipsa secundum Aposto- lum domus Dei est. Hxc crgo Ecclesia habel trice- num, sexagcnum, cenlenum rructum. His ergo bonis domus Dei replebiiur , quse inierim per divisionera bonorum adornatur , sicul scriptum esi : Uuic ergo dabitur $enno $apienliai , alii $ermo $cienti(e , alii fides in eodem $piritu, alii dona curaiionum, atii genera /f?i- guarum , alii interpretatio linauarum (i. Corin. xii. 8). Yeruni sunl et alia plena domus Dei nmucra , qu(e oeulu$ non vidit , nec auri$ audivit , nec in cor hominis asccndil , quce pr(Bparavit Deus his qui dilignnt eum (ii, 9). Idco insequitur psahnus dicendo : Sanctum ^ est templum imim, mirabilein cequitate. Omuiuni nam- que credenlium corpora templum Dei esse aposlolus docet dicens : An nescitis quod templum Dei estis , et Spiritu$ Dei habitat in vobis ? Si quis templum Dei cor^ ruperit , corrumpet et hunc Deus ; templum enim Dei sanctum esl, quod estis vos (in, i6). Oniandum est ergo hoc Dei templuni in sanclitale atque jusUlia , oralionibus atque operalionibus , ut bonis domus Dei repleatur, ui sanclum et mirabile templum illius si- mus. Insequiuir post hxc psalmus dicens :
Exaudi >ios, Deu$, salutaris noster, $pe$ omnium fi- nium terras , et in mari longe.
Omnium ilaqiie spes Christus est in mari atquc in terris. liaque cur in eo omnium spes sit in consc- queniibus docet dicens :
Pra!paran$ monte$ in virtute <fi/i, accinctu$ potentia , elconturban$ [undum maris^ sonum fluctunm ejus.
lloc loco non ad lerrenomm moniium naturam sermo iste exleuditur, scd qui isii sint nionles alius C prophcia ostendit : Audite, populi omnes , et attendat terra, et omnes habilantes in ea : el crit vobis Dominus Deus in testimonio, Daminus Deus de domo sancta sua. Propter quod ecce Deus descendet de loco iiio , et des- eendet $uper exceUa terras, et conteret monte$ $ubtus se, et vaHe$ tique$cent tanquam cera a [acie ignis propter impietatem Jacob {Mich. i, 2].
Nam ei iu alio psalnio iia scriptum oslenditur : Commota est et contremuit terra^ et [undamenta mon- tium conturbata sunt ei commota sunt, quoniam iratns est ei$ Den$. Ascendit [umu$ ab ira e/tis, et ignis a[acie ejus exardescet , et carbones accensi sunt ab eo , et in- elinavil coelum^et descendit^ et caligo $ub pedibu$ ejus. Mi$it sagitta$, et dii$ipaoit eo$^ et fulgura muttiplicaoit et conturbavit eos (Ps. xvii,8). Iii his, quanluni leciio docet, advenlum Domini de coelo per propheiam Spi- ritus Sanclus ostendil , metum terrae , monlium ire- pidaiiouem ; ob id quia iratus sil eis Deus , fuuio de ira ojus exorto , ignem deinceps de conspectu ejus jv acccndcndo. Fumui qui asceiidit prseteriti temporis " res est ; in igiie, quia facio ejus exardescit, fuluri temporis siguincalio coutinelur. Hos ergo monles sagitiae dissipabunl , el fuigura muUiplicata contur- bnnt; omnein scilicel supercniiueniem virtulem. Quicuinque sc coiitra Deum exaliatus offeret, ir;e Dci siibdilus crit ; descendeus igilur Deus Yerbum as- sumplum sibi hominem potenlia accingeiis, primiiin h;ec sumina moniiuin deprcssit, Diaboli scilicetexccl- lentiani proirivil, quein poena^ judicii pra;paravit. Serv;ivit ideo hanc prophela ralionem , dicciis :
Presparans montes in virtute nm, accinclus potentia. Non eniui virlus accingilur, sed iii virtule Dci poleu- tia hominis, id esl, ei corporis qiiod deeral coaptatur. Ejiis ergo hominis poieniia, qucm Deus adsumpsit, accingiturr in virlulc. Dehinc ait :
Qui conturbat [undum maris , sonum puciuum ejus, Goniurb.ii aulcm non inarc, sed niaris fuiidum ; mare
auicm, utest in aliopsalmo, prophetix sermo incur* ril, el seculum nuncupatur, sicui ait : Hoc mare ma^ gnum et spatiosum ; ibi requiescet Draco, quem figu' rasti ad inludendum illum {Ps. ciii, 25). Monies igitur, id est, adversarii oinnes, poeiuc jtidicii pra^paraiitur , et maris fundamenta turbabunlur. In lioium eniin fi- duci:i sseculum consislehat; turbaio enim Diabolo omiiia erroris sui minisieria lurbabuniur. Recor- dcmur autem murmura, ei bacchanliuni fremitus,om- niuin deiiique profanorum ca^rimoiiioruui cantu mundura aliquando sonuisse : nuiic vero Domino Christo praedicando, siiere oiniiia, et irepidare, cuin Antisiiles lemploruin iiisanientcs fidelium virtuli 8ubjieiunlur,cuni jusiornm verbis torqiicnlur, laniaii- tur, urunlur, puniunlur. Per iiu;c itaque jain judicio pruiparanlur, ct prxparatio ista quid proficial agnosce.
Turbubuntur , iiiquit , gentes , et timebunt : videiiles iUique Deos suos mutos, cl ad imposilioiicm maiiiium nosirarum vocibiis ingcinenies : sed posl tiirbationein gentium ct lii limebunl , qui iiihabitanl fines. Finis aulem poslremum teinpus est, in qiio res ipsa dericii: videainus ergo , hl qui fines habilanl, cur liiiiebunt, et unde illis melus ingrual; sequilur naiiique : Et ti- mebunt a signis tuis. Metus ergo oinnis a sigiiis est : sed quae hac eruiil signa? Exitus matutini et vespere dL'lectabi$ : nam posl conlurbati maris fuiiduin, niaxi- nium Dei signum est dics in orationibus. inchi»alur hyiiinis Dei dies : cludilur secunduin quod dicium edt : Elevatio manuum $acrificium ve$pertinum (P$. CXL, 11). Succeditet liocseqiieiis signum.
Visitasti terrain , et inebriasti eam. Visitavit autem Deus lerram.id ej»t, humuni generis nativitatem, eam- que visilatain per Spirilum sancium inebriavit. Mul- tiplicaia muiiehbus Dei dives efOcitur, Apostolo di- cenle : In omnibus ditati estis in ipso omni verbo et $cientia (I Cor. i, 5). His enim bonis replemur quoli- die, atquc ebrii sumus; ei unde sit iste ebrieiaiis fructus in sequcnlibus ait :
Fiumen Dei repletum e$t aqua, Nam in Evangelio sic ait : Qiii crediderit in me, $icut $criptum est flumina de ventre ejus exieni (Jo. \ii, 38). Iloc ergo diccbai de Spiritu Sancto , queni accepiuri erant credeiiles in euin. Hocergo flumen Dei aqua repleiur , Spirilus ciiiin Sancii inuncribus inundatur , ct iii nos ox illo vitas fontc fluvius Dei aqua repletus iiifundilur. Habc- inus eliain et cibuni paratum : quis hic cibus cst , vi- deamus. Utaulem hx*c omnia futuri teinporis doceiet esse, ait :
Hivos ejus inebria, multiplica generationes eju$ ; iii $tillictdii$ eju$ lcetabitur cum exorietur.
Terra aiiiem visitata inebriata cst ; et quoinodo nunc rivi ejus inebrianlur ? inebriamur auleiii ipsi cum Spiritum Sancium accipimus. Dehinc orat pro- pheta , ui hos eosdem rivos inebiiet, ul generatioiies uostro; inuUipIicenlur, ut lerra sciiicet bona secun- duiii Evangelii comparationetn verbi semeu excipiens, fruclu iricesiino, et sexagesiino, et centesimo dite- scut : id est, ut posi Haptisini gaudium subeat in iios sacramenii inteliigcniia , propheiiae scientia, sermo sapieiiiia^, sanaiionuincharisniata, etdxinoiiiasubjec- ta sini iiobis. Ha;c eniin nos Uuquam slillicidia pe- iietrant , qua^ paulalim coepia fructum inuiiipliccm exiiberanl : in his igiiur stillicidiis ciim exorieiur terra , laitabitur, sed slillicidia nuiliiplicanlur ul rivi Sint, rivi aulcin inebriantur ut flumina sinl. Post isla insequitur psalmus dicendo :
Benedice$ Domino coronam anni benignitati$ Iwb.
Annuin u^lcrni et t)eati illiiis seculi siiie dubio de* clarat,quia boniiaiis Domini hic anuus est. Hujus aniii benediciiurcorona, visit.ita cniin terra jucundissiuius aniius, et suavissimus erit : haec eniin Chrisii esi poie- state victoria;ha.*c corona Doinini florc benedicia esi, Sanctoruin suorum choro gloriosus. Tuiic ubertaic campi replebuniur, tunc descrii hnes pingucscent, tunc colles exsuiiaiione accingeninr„lunc arietes oviuiii iii- dueniur : tunceniin retributionisest teinpus ; in campis eniin quorum culiur^ usus est , ea qu;i! sub lege et
XVII
PRifiFATlO.
XVIII
ciiUura Dci fueriiU opera , uberialem consequenliir. A Onmis terra advrmi tibi^ et psalleiu tibi : Psalmnm
IJbi aiiiem fines descrti pinguesceni « Ecclesiae , qiiae deserta fuit , pupulus reproniissionis fructu iierum diialur. Incollibus vcro exsultaiione accinctis sloriosa martyrum gaudia nuntianiur ; hi enim sunt uomini- biis caeteris aliiores. Gum autem arieles ovium in- duentur, pairiarcharum, et prophetarum, el Aposio- lonim aeterna illa et beata vestis , qui duces sancti gregis snnt , ostendiliir. Hoc ergo indumento arietes ovium induenlur , et hoc gloriosae immortaliialis ba« biiu vestiuniur.
Et convalles , inquit^ abundabunt frumento : humi- liores scilicet, atque operis hont homines fnicium \ii» soriientur, non enim nbenaiem replebuntur, ut campi , neque exsuliaiione accingeninr , iit inontes , sed irumento lantum abnndabiint; idesi vivendi siib* stanlia non carebunl : hi eiiim campi , hxc deserta , lii colles , isti arietes , hxc convallia clamabunt , et /lymnum dicent , et ob haec diversa relribiitionum
dicant nomini tuo, Allissinie. Venitef inquil, el videte opcra Dei.
Inviianlisverbum est, doclrinam enim Deitanqiiani in vicinio collocatam posuit. Et cum venisset^ inquil, evangelizavit pacein his qui de longe, et pacem his qui de prope (Ephes. ii, 17). Ex lege enim multi lanquam de prope manentes crediderunl ; ex geniibus auiem longe positis Prophelae praedicatio omnes ad Dei opera contuenda advocat ; sed non ea opera, quae cunctornni oculis subjecta sunt, coeli, aeris, lerrae ac maris : h:rc enim omnes contuenlur : sed ea qux fidelium lantum sludio comperta sunt cum ingenti et admirabili virtute Pbaraonem pro impictatis suae incriiis in exemplum humani tiinoris oppressit; cuin mare siccalum esl; cum Jordane populiis pedibus egressus est : ad hujus igitur Dci opera contuenda Propiicta gentes advocat, dicens :
Veniie^ el videte opera Domini, terribilis in consiliis
praemia indefessis maximis vocibus Dei potcntiam n snper filios homitmm. Qui convertit mare in aridam^ in ^ — Ai^^u — i flumine pertransibunt pede, Sed quid ad universac ler-
rae salutem pruficit?Videamusquid nobis lantopostea geniis Jordanes lunc arefactus impenit, hujus enim aqtiis primum peccalorunv ahlulio Joanne pcenilcn-
praedicabunl.
INCIPIT PSALMUS LXV.
Jubilate Deo^ omnis terra^ Psalmum dicite nomini ejus.
Primum ergo jubilandum Deo praemonet, secundum psallendum nominiejus, dehinc dandam gloriam laii- dationi ejus; tunc dices Domino Deo, quam lerribilia sunt opera tua: postremo confitendum, Jn multitudine virtutis tu(B mentientur tibi inimici tui. Sed ad ralio- nem, atque ordinem hujiis scrmonis necessarium cst id, quod diflicultatem aflert, paucis absolvere. In la- tinis codicibus ita le^imus :
Jubilate Deo , omms terra.
Sed quaiitum ad eloquii noslri consuetudinem per- tinet. jubilum pastoralis a^resiisque vocis sonum ntin- cupamus, cum in solitudinibus aut respondens, aut requirens ductac in longum sonus vocis auditur. In Grrecis vero libris, qui ex llebraico proxiini sunt, si-
tiam prxdicante donata est : per hunc enim' fluvium in reproniissionis lerrani popiilo iter fuerat; nunc quoquc per eum via nobis ccelestis cegni demonstra- lur, aquis ipsis Baplismo Domini consecratis. Ubi latabimur in ipso, Propheta suhjccit , dicens :
8ui dominahitur in potentia sua in (Bternum. nigenitus enim Dei filius, et si regnavit semper, non tamen semper re^navit in corpore : nam hoc loco tempus illud ostenditur, qiio glorificato in gloriam Dei corpori et nomen Dei donalur, et regnum.
Quoniam probasli itos, Deus^ igne nos examinastif »cut igne examinalur argentum.
Comparationis similitudo esi : cxaminandi argenii ill.i sola rniio est, ut sordes, qu» ex prima lerrae materie adhaeserint, decoquantur; et si ex alterius
gnificationem ejusmodi habei alalagmus, qnein La - G meialli natura admixia fuerint, purgentur.
tini jubilum ponunl : significat vocem excrciius pr.i;- liantis (a/. proterenlis), aut in concursii propter rem lioslem, aut successum vicioriaeexsultationis vocc tc- stantis. Vox autem exsultationis dissentit a jubiio. Po- siti igitur et nos sumus in vilae istiiis pracliis, et inhoc carnis et sanguinis noslri cerlamine, adversum Dia- bolum, exerciiusqiie ejus armis spiritalibus dimi- canies : propter qund monemur Deo in voce exsul- tationis jubilare. Ferendus est ergo coufessionis nosirx sermone omnis profanus auditor , ei adver- sum Diabolum, armaqiie ejiis, oraiionum nostrarum soniiu cerlandum est, et helli nostri victoriam exaul- taiionis voce monsiranda est.
Audiat oranlis populi voccm qiiis, extra Ecclesiam spectans celebres hymnorum soiiitus cum devola re- sponsione confessionis accipiat : necesse est terreni omtiem adversantem, cum audiat victrices voces no- slrasexsultationisgloriapersonare : Dategloriam lau-
datiom ejus : tali enim laudalione cum genles opera ^ dicens
Deus liaque credentes in se, non tanquam ignarus examinat, sed secundum Apostolum teiilationibus probationem afferl. Sic itaque examinantur cre- denles, iit ignc pnrgati, ct admixtione vitiorum car- naliiim def;ccati, Sfnendeant, examinante innocenliao clariiatc. Tentaiionum auiem geiiera, et diversas Martyrum victorias conluentes scimiis quibus modis aniinae ponantur in vitain. Alii in vinculis carceris gloriantur, alii caesi in verbcribus gratulantur, alii poieslali desecanda fclicium capitum colla submit- tunt ; plures iii oxslructos rogos curnint, et irepidan- tibus poeiiae ministris ignem sallu devotae feslinatio- nisinsiliunt; alii in nrofunduin demergenles, non in aquas iiecaiuras, sed in refrigerium aeteriium Beati* tudinis decidunt, toto ipso corpore Deo hostiam lan- quain hotocausta pra^benies.
Percurrit ergo per haec passionum genera ex per- sona Apostoloruin et Martyrum propheticus scrmo
nosira conluenlur, Patrem nosirum, qui in coelis csi, iiiagnificabuul, et dabunl nomini ejus gloriam.
Dicile Deo : Quam terribilia sunt opera tua!
Quis enim non trepidet ad roajestateni ejus qui secula instituerit, mundum condideriiy tempora per vices dimensus sit , ccBlum astris ornaverii, terram fructibus repleverit, mare obicibiis concluserit, ho- minem, ul his aul uierelur, aut domiuareiur, ele^e* rit? Per liaec omnia viriutis signa potesiatis ejus aeternitas noscitur, isia enim terribile notnen condi- toris efficiunt: horum igilur operum conditor .esse Deus, a nobis praedicandus est, el a cxteris confl- iendus.
/fi multiludine virtutis tu<B mentientur tibi inimici tui.
Ex multltudiDe scilicet virtutis Dei falsorum in diis nomiwim vana efficiuntur, et quia mentienlur jiiiiuicii quid a cunciis fieri oporieat, docetur ita :
Jgne nos examinasti, sicut igne examinatur argen* tum : indusisti nos in laqueum^ id est in custodiae ca« tenas : posuisti tribulationes in dorsum nostrum, poenas scilicel verberum, quibiis Apostolus Pelrus gaudel,et Paulus exsultal: tmpostMsft/iomifies super capita nostra : transimmus per ignem et aquatn. Noii in his dissolvi- lur, sedin aliud per illa transducitur, cuin dicit: 7ran- sivimus per ignem et aquam ; et ubi transducatur, Pro« pheta non igiioral dlcens : Jndwdsti nos in refrige- rium. Resurrectionis scilicet diem signilicat, in qua posl mortls istius tempus non fleiur, non pcccatur, et vivilur.
Jtttroibo in domum tuam in holocausUs ; reddam tibi vota mea, qum distinxerunt labia mea.
Haec ergo sunt in tribulatione prunum Martyrum vota ; tunc deinde, ut ex nobis holocausta medullata consumment. Induli sunt arieles ovium : hic euim arietes cum incenso ovium Martyres inteUi^uatM!;
IIX
MAFFEI EMTIONtS
\H
lamquam principes gregum.Non solum auiem arieics A ^^ ^nuo eonsuluii. Ho« erso grailus Caniici quxr;i
cum incenso offcreiiiur, sed eliam boves offerenlur ' " ^ '^"^ ' "
cum hircis; idesl conlnmncis natur» pecora ad cuU
tiiram Deidomaniur, qai sub momento lemporis eru-
diii sint. Non ergo de pecudibus iutc loquitur, sed in
liobus Ccclesix boroinis figura mottstratur : illosscj*
Iic4*t, quos perseciilionis tempcsias in Mariyrum gio«
riam genoravil. Scimiis enim plures per ignoranliam
cxemplo Martyrum ad martyrium eucurrisse, fidel
inariyrio gloham conseculos ; qualis fuit ille unus da
laironibus, qiii cum Domino crucifixiis in ipsa soa
Jamiiaiione Deum conressiis est, dicens : Memituo
meifDomine^ cum venem in regnum miim^Lii^.xKiii, 49).
Cui ita responsum a Deo est : Amen dtco liki, hoiUi
mecum eris in Paradiso. Postea enim quam pertonam
Apostoiorum, Marlyrum, Propbelarum Spiritus pro-
pbclalis osienderat, quibus modis anim» ewent in
vila, eloquitur dicens :
Quanta fecit animm meat,
llanc enim animain posuit ia vitam, liane in refri*
mus, per quos uscendere ad loca, qitas sunt Sancio- rum,4>08simiis. Arduus enim usque in ea, et aiigusU itiiieris aacensus est. Ideo ait ihivid Prophela :
Ad te, Vomine, cum Irikularer c/amnot, et exandi$U me. Cum enim quis depreeam june clamet ad Dond- uum; audiet eonlinuo clicenicm sibi : ecce adsnm. El quia adest, iterum ri^saudus est :
Domine^ Hktra ammam meam a lahiii iniqui$ ei a lingua doloea. Doiosa autem lingua opus est foUai, quod per vitae temporalis spcm dcducit iii mortero. HaBreiicoruni quoque isia mendacia sunl, aliler om- iiia tradere et docere, ({uam scripia sunt. Ab bis i|$i- lur per Dei misericordiam oranies liberamur : ei in* ter eorum iribulaliones, elamantes ad Deum exau- diemiir. Sub lioc subsequitur.
Quid deiur libi, ei qnid apponaiur tibi ad liaguam dolo$4^m? id est quid tibi adversus falsitaiem ejus praesidii afferaiur? resposisum est : Sa^ttw potenies acutas in carbonibus deeolatorii%. Sagiltam aiitem ipsurii
iiaiic ciiiiii Hiifiiidiii pvsuii III viiaiii, iiiiiic iii rein» n •^■••«' •»• •/«•••rw»ifi^«»»ovn*w*M«. iw)^i»ftam «iitciH ipsuin
gcriumiiiduxil, bjecinholocauslisdomum Deiinlroi'» '^ I>ominum nuncupalum lilsaias ostcndil, hoc modo
dicens : Posuit me ut sagittam electam, et in pharetra sua abscondit me, et ait, Grande libi est hoc, vocari te puerum meum (Js. xlix, 2). Sint ergo liae sagiitaB utrum- que in inoduin exspectata^, vel in pccnam iniquorum, vel in sanciorum corporum ueccaUNn vulnerantes : sitquevel devasians carbo, velpiirgans, purgat aulem ad perfectam innoeentiam eonfitentes.
iieu me ! quod incoiatus meus proiongaius et$. Posl enim sagittns Domitiiy el iilos carbones desolatorios beati ilHus regni gioriam desiderat. Neque solum dc- siderat, sed omnes moras odil dicendo :
Heu me ! quod incolaius meiis pr oiongaius esi \ Taie Iioc dictuin est, ut cuni in Evaiigciio itelinms : Adve- niat regnum iumm, fiai9oiunlas im {Maii. vi, 10). in boc igilur corpore positus prophctoR spiritus, niinium sibi prolixum incoialum querilur Iiic, festinans pcre- grinari a lerrenis, et incolare eoelestia ; nl derelictis pracsentibus, consequatur invisibilia el aelerna : ideo- G que ail :
Heu me ! quod ineoiatus meus protongatus est : ha-* hitavi cwn inhabitantihusCedar. Cedar gensesl Isma^ litarum deserla incolens , cujus fines iisquc Medoa ei Persas proferunlur. Cedar eniin Ismael (ilius fuil, Genesi tesianlo: Pnmi/im, inquit, Ismaei Naveoitt.ei Ce(/iir (Par. I, i9). Hi suntnuiic Saraceni niincupati. Qui ergo Psalmos istos terreno ingenio intelligendus puta* verunl, id volunt ex persoua populi captivi Prophetam conqueslum fuisse, quod in nabiiacuhs Cedar longus illi populo fuerll incoiatos. Sed virtutem verbi non sic intelligere debemus : Cedar enim secundum He- braicain iinguam, ut nobiscum pronuntialur, obscu- ratio est. Meminit biijus labernaculi sponsa illa in Caiiticis canlicorum dicens : I^iigra sum, et formosa sum fiiia Hierusaiem^ sicui Tahenuuuium Cedar.
Propheta ergo, quia ini(|uorum eonsortium ei babitationem eorum in obscuratis odirei, ideo aii :
Multum incola fuit anima mea ; cum his qui oderaui
vit. Mcruit ergo bona anima, quae ad Deum ore cla* niavit, non in liiigua, sed sub iingua : in occultis sciHcel lingua Dcuin confessa est, propter quod ex Martyrum persona dictiim est :
Injustitiam si conspexi in corde nuo^ non exaudiai Detis, Propterea,exaudivit me Deus, intendii voci ora" tionis mem.
\\\ corde siio nullum scilieel vitium contrabens; bic eniin dignus fuit audiri. In vita ejus anima posita est : pedes ejus non eommoii sunt, et in refrigerinm iiiduclus esl, et domum Dei introivit, el qiiai dislin- xorat lalHis vota persolvit, dieendo :
Benedictus Deus qui non amoitii deprecaiionem meam ci misericordiam suam a me. Laudem Deo C0B|»tam in cxordio Psalmi, in fiiie confes us est Deum, cul glo* ria esl in secula seculorum.
• INCIPITPSALMUSCXIX.
Canlicutn graduum.
Ad ie^ DottUne^ cum tribuiarer ciamatfif et exaudisti me.
Psalmorum tiluli, ut in Psalniis ostenditur, habenl suas proprias sigiiificationes, raiionem ei argumenia scriptoruui, quae siihjaccnl, brevissime cominentes : dc quibus nunc non cst necesse tractare. lunc eiiim id fieri oporict.cuin Psalmus uiiiisquisque traciabitur : Nunc vero Canticum graduum attiiigimus , quorum contiiiua et oequalis inscriptio est. In plerisque autcm P:>almis mtilia secundum bistoriam, et ordinem in huperscriptionibus eorum esse indiia Icgiinus : ul cum fugii David a facic filii sui Absalon, oum mutavit vuUuin suum coram Abimeleeh , cum post Dersabce a Nathan PropUeta monelur, et in reliquis sicubi ges- torum yeritas ipsis Psalnaorum tilulis caMtinetur. Sed mctiiiiiissc nos oporlet, ejusdem Psalmoe nou idcirco oiniics corporaliter inteliigendos ; quin poiiiis oportet nos spiritalem inlelligeniiam sub hac gestarum rerum
coinmeinoratione suscilari. Ergo si secundum titulos ^ pacem , eram padficuSf eum ioquebar Uiis impugnahant superscriplos in hocPsalmo« aliquid du hisloria coii- ^ megraiis. tincat, videndum esi. In Esaie enim iibro, orante Ezcchia, signum ei positum est iu gradibus prorogata; salulis. Erant autem in domo ejus gradus decem,
3U0S sol ultra temporis sui cursum lumino suo acce- entc conscendit, ruri»iunqu6 die mortis eiusdem tcmporis sui.lumine decedente dcscendii. Sed nuiia
ad psalmos bistoriffi stmilitudo eai. Uoo Umen quod Ezechiae datum eslsignum« manifesie osteudil Dei lumen his, quibus pro meriiis fulunn vii» beatiiudo imoeriiiur, aocedere; illts vero quibus sil aegau, dis" ccderc. Essc aiitem in templo gradus quindccini, hi-» sioria nobis loeuia est» dispoaitofique ordiiins coiisi - sicrc, quibus qu;cdam quasi dignitaeioanlMedfiBitbua obtinoretur : ui Leviiici priiiiuio conaisiereut, posi l^raelita* , tuuo Prosclyii , ei deiiKCops aiii» Psaiinr ciiiin non sui Uutum teinporis ras mmUaul, quibus scripii suui; sed uuiver«is» <|ui i» vitam veuiveui»
Erat quidem propheta pacidbus oum paeis inimiois; sed prxdicalionem ipsius oderanl; et a doctrina Dei commovebantiir. Hos ergo modestia sua Propheta in pace cohibebat : ideoque praedicare paoem propheU non desiuii; sed pacis praediealor^m inimici pacis im- pugnanl.
INCIPrr PSALMUS CXX.
CANTICDII GRADDDU.
Levam ocuios meos in monies^ unde veniet oiuctitiMii mihi.
Hiimanac mentis natnra ea est, ut si cogiUlioiio aliquid eontenplemur, uiis se noiiis uiiaquxque spe- cies exhibeat, qualem eam et cogitando formeiims, Uuoquo enim meniia uostra» ooulos iiileoderimus» id ipeum in quod fixi suiii referunt ad seiisum. Levavii ergo iu aiouies ProplieiA ocuioe ; ^uosnam oeuios ?
XXI
PUiEFATlO.
XXII
ncnipe de quibus scriptum esi : Revela oculoi meost A el cofjnoscam mirabWa de lege tua (cxviii, i8). Non ergo in id revelandi snnt ociili, quod cernebatur, sed ad id quod inielligi optalur in lege. Menlis oculos Propbeta elevavit in montes : quosnam in monies ? iion illos utique , quos aspectus videt bumanus, sed niontes accipimus prophelicos libros ex terra in al- tum elevatos, per quos sil io superiora conscensus. Poterimus autem et montes intelligere evangelica mysleria, et Coelorum virlules, et potestates, quo- rum ministerio nobis ad coelum praestatur ascensiis. In hos igitur montes propheia oculos cordis elevans, ei in his igitur intelli^entjae sux lumen intendens, toium id quod cogitaiione videral, mente coniinuit, sciens unife venturum esset auxilium, et dicens:
Unde veniet auxiUum milii. Slaiimque sibi beala confessione respondet : Auxilium meim a Domino, qui fecH coelum et terram» Haec felix fides, haec vera con- fessio est, bsec spes aeternaB coeleslis benediciionis digna muneribus. Tum dicit : j^
Auxilium meum a DominOy qui fecit ccelum et ter* ^ ram : idcoque ait : Intende in commolioneni pedem luum^ neque dormiet qui custodit te.
Pes est pars corporis, omnc corpus io rcs agendas
cfficiendasque circumfereiis. Sub pedis nomine motus
mentis nostrae incessusque significat, et in Evangeliis
Dominus pedes alios significans , pedem dextruin
scandalizantem jussit abscldi dicens : Et sL pes tuui
dexter scandalizat te, abscinde eum {Marc. ix, 14).
Erao ut oculi mentis, ita et pedes intelligendi suot,
liabentes in se et fnlelligentiae visum , et voluntaiis
molionem. Gtsubjecit : Neque dormiet qui custodit te,
Domino itaque manente in nobis, pervigil custodia,
el indcfessa munitio est. Yerum si per teporem fidel
dormiamus, dormit et ipse nobiscum; non enim in
Deo somnus est, cujus Angeli et nomine, et natura
vigilantes sunt; sed quia secundum fidem nostram
aut vigilantem aut dormientem Deiauxilium nobiscum
aut vigilabit, aut dormiet ; idcirco Dominus frequen-
ter et vigilans significatur, ei dormiens. G
Donunus prolectio tua super manum dextrce tua?,
Semper Scriptura dextram partem optimam atquc
uiillimam demonsirat, manum vcro enectum oinnis
operis accipimus, unde illud etiam sic dictum estper
Propbeiam : Libera me de ore leonis^ ei de manu canis
unicam meam{Ps. xxi, 21). Liberari se ab opcribus
inalitiae deprccatiir : idcirco super manum dexterce
cusiodia Dei vigilatura promiiliiur, ut illibaia in no-
bis bonae voluniatis opera perseverent , quibus ma-
nentibus in nobis xtemi illius et beati lemporis re-
gno detersa omni iiifirmitate utemur. Nam et hoc
nobis quod sequitur Propheti» spiritus pollicetur di-
ceiis :
Per diem sol no» uxei te, neque lfm« p$r noctem, Spiritus etum propheulbs novit illam bealkudinem temporum, inqua a nobis oinnis demutatio eorpore» infirmiiaiis abscedet ; in qua non frigiis, non ealor, non nox, sed aetema dies, el beaia lcfmperies sit, jus- tiiiae in iios sole dominante, cujus temporis reqolem jx jam in ereme Dofninus praeformans, pofNile suo diur- nuni calorein in columna nubis, et noclnrnum frigne ac tenebras in cokinHia ignis temperabat. In hae igi- lur aeternoram temporum cuslodia qvisqae DomHH custodiam premeruit, permaneb'ii,'ne geUi limae et calore solis uratur ; sed secuii hojos ifl)ariis libera- tus in aeterao, et beato regno corporis sui sumai so- lidam immutabilemqiie natur.im. Seqoitur 4einde : Domtnus cusfdiet te ab omm molo. Fidelem animum ab omni malo Dominvs enstodil, id est ne enm Diabolos corrampai, ne fur obrepti, ne lupus laceret, ne leo vastet. Haec enim sunt Dia- boli minisieria vitiis consumerc, blandimentis subre- pere, obtrectaiionibus lacerare, et tota virtutis suae poteslaie vastare. Ab hoc igitur omni malo exspectan- da custodia est : idcirco consequitur :
Custodiet animam tuam Dominus. Ne quid lot malis in cam sit potestatis.
DjtiUT^s custodiet ixilum tuum el iutroilum luvm, ex hoc nune et usque in seculum.
Cumenim exenntes'de corpore ad introiium illuin regni coelestis per custodiamDominifidelesoinnesrc- servnbuntur, in sinu scilicet interim Abrahae collo- cati ; quo usque introeundi rursum in regnum coelo- rum lein^us adveniat. Gusiodiet Dominus exitum, custodiet inlroiium : ipse est enim, qui ait : Ego swn janua; et, nemo vadit ad patremj nisi per me {Joan. X, 7; XIV, G). Ipse est Dominus Jesus Christus qui est benediaus in secula.
INCIPIT PSALMUS CXXI.
FELICrrER CAMTICUM GRADCUll.
Lcetatus sum in his qwjc dicta sunt mihi : in dinnum Domini ibimus,
Qui spe coiilestis desiderii tenctur, nihil obscuritatis in hoc splrilus Psalmo habebit : namque ciim se me* minerit scriplum cobaercdem, ct similem Angelis, ex rcsurroctione renovanduni, futurnmque incolam civi- latis coelestis vivis lapidibus exsiniclae,dequa Paulus inemorat : Jam nan esUs advence^ neque peregrini, sed estis cives Sanctorum^ et domestici Dei^ supercBdijicati super fundamentum Apostolorum (Eph. ii, 19) : cum- que legerit ea, quae nunc sunt, ex parte adnuntiaia ab Angelis formau In lege, exposila a Propheiis, praedicaia ab Apostolis ; tunc ipse sibi necessario pro- clamabit, exemplo Prophetae dicens :
LcBtatus sum in his quce dicta sunt mihi. Sed qnix suni illa quae dicia suni, in quibus laelitia suscepta esi ? nempe id quod sequitur :
In domum Bomini ibiwuu.
Ergo qnia liaec antea dicta sunt, prxipterca Ix^taiur, gaudetnr, quod eundum in doinum Domini sii. Qnac autem slt domus Domini , in alio Psalmo declarat, dicens: Quoniam elegit Dominus Sion^ pr(Blegit eam in habitationem sibi. ffcec requies mea in secula seculo- rum^ hic habitabo quoniam pra;legi eam {Psal. cxxxi, 15). Non utiqoe banc terrenam, quae prophetas oc- cidit et lapidavit; sed illam liberam et coelestem Iliemsalem. Ne forte quls ignoret in vanum nos in cam domum ituros, subjecit dicens :
Stantes erant pedes nostri in atriis Hierusalem': Non incerta nuntiant, non incogniia poHicentur. Ilanc do- mum desiderabilem et dilectam a inullis agnovimus. Nam in alio psalmo ait :
Unam pelii a Deo^ hanc requiram. ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus viio! mea: {Ps. xxvi, 4 ). H:cc domus dcsiderabilis est, fuiidanicnio duodeciin vivnrum gemmarum Qsse vivos lapidcs exstruclos , excisos : primum id opns ncdificaiionis est a Moyso in lege, a prophctisin passionibus suis, ab Apostolis in martyriis. li aedificaiorcs, haec civitas» hic stantcs sunt pedes Sanctoram, cujus doinus custodes sunt Apostoli, quibosdalae sunt claves, sicuti dictum e<t : VoHs dabo ciaves regni ccelorum. Haec cst Hierusa- lem, quas oedificatttr ut civitas : pcdificatur enim usque ad diem consummationis, donec intrct in eam pleni- tudo gentium , cujus participaiio est in ipswn. Qui- cumque enim se a ccetu Sanciorum et ab £cclesiae corpore separant , participattonem sanctas isiius do- mns non habebunt. Quia participatio civitatis hujus in rpsum est : omiies cnhn, qui uno animo sunt, in ea erant :
Ascenderunt' tribus tribus Domini Sunt enim qtii non snnt Domim , quibos dictum est : Vos estis (itii Diaboli. Tribus ergo, quae sunt Doniini, ascendent, id est qui secundnm testimonium Dei intrant in sanc- tam civitatem.
Ad confitendum, inquH, mmttnt ejus. SeJ confes- sio ista judicinm est. Judicatur enim per eos, qui* bus dictum cst : sedebitis super duodectm tribunalia^^ judicantes duodecim tribus Israel. Non soluin hi
i'u(licabunl, sedet Regina Austri et ipsa judicabit, et (ittivita) condemnabunt ; quia hi poenitenliain prx- dicnnte Jona propheia egerunt, et Regina Aiistri ex ultimis terrae partibus veuiens sapienllam Soloino*
XTUil
MAFFEl EDITIONIS PRifiFATIO.
XXIV
iiis audivil : in qua regiiia Ecclesiae figurn esl, quae pcregriiia el incognilu poeniienlise crcdidit, ei sa- pientiam desideravit audire.
Quia Hlic sedermt iedes in judicium, sedes super domum David. Sicut enim in cxteris locis nomen Dei ex corpore est ; nunc quoque Scriptura ipsum Deum David nuncupat, nomen ei ex parente camis assumeiis.
Rogate qwBad pacem sunl Hierusalem, Rogate non orandi, sed interrogandi sermo est : pacem discere in voluniate est audlentium. Gum enim. de pnce ejus interrogaverint, tunc laeiabuniur, lunc confidenter dicere poterunt : in domum Dei ibimus. Dehinc se- qiiilur : pax in virtule tua, et abundantia in turribus tuis. Pax aique virlus domus liujus invicem connexa sunt sibi. Sed in omni genere civitaiis niliil neque firmius, neque utilius, neque excelsius lurribus esl. Nam cuni de pace virtutis memoria esset, abiindan- tiam beatitudinis perlectx civiiaiis hujus principibus populorum, lamqnam iirmissimis et gravissimis depuiavit, dicens :
Et abundantia in turribus tuis : Per quod intelli' gitur, abundaniiam lianc non promiscuam omnibus esse; sed Fidelium tanium, et Snnclorum virorum, c|ui caeteris velut turribns xdiOciorum emineant; id est Pairiarcline , Prophetas, Aposioli, Martyres; de quibus Dominus in Evangelio ail : Pater^ pro his te ro^o, ut omnes unum simus {Jo, xvii, 2t) : hic est Dominus noster Jesus Ghristus , qui esi benedicius in secuia.
INCIPIT PSALMUS GXXIV.
FELIGITBR CANTICUII GRADUOy,
Qui eonfidunt in Domino, sicut mons Sion non comr movetur in miernum ; qui habitat in Hierusalem^ montes in circuitu ejus^ et Dominus in circuitu po^ puli lut.
Est enim mons Sion civilali Hierusalem immi- nens : est autem eadem civius iia posiia , ul circa ipsam plures sint monies. Qui ergo confidit in Do- mino, illum profecium habebit, ut sit sicut mons Sion. Noii euim Hierusalem ipsa sanctificntionem habilantibiis alTerebat, utliabitatio ejiis firmata esset aelema : cum exinde sacrilegia, cxdes prophetarum, Judiciuin moriis in Deum, fuga Apostolorum, Grucis scandalum sii. Habitantes auiem in eam quoties captivi? quoties perempti? ad ullimum civiias ea- dem funditus diruta est. Hierusalem itaque eversa populi ejus exstincti suat : hodie in ea non Sacerdos, non Proplieta, non princeps. Et qiiomodo habiiaiio ejus non commovebitur in aeiernum ? et Dominus in circuitu populi ejus ? sed quia in hoc monte fructus Prophetiac nullus est, quid in monte inlclligi opor- teat Esaias docet, moniem Domini excelsuiL signi- ficans ad quem gentes venturae esseiit. Ecce mitto in (undamenta Sion lapidem prceclarum^ electtm^ an- gularem, pretiosum ; et qui credit in eum non eon" fundetur (Es. xxviii, 16). Hoc in loco fundamcntum Ghristum significat; per quem beata iila Ecclesia inielligi videiur, quam Apostolus alic nomine Hieru- saiem nuncupat dicens : Qum nunc est Hietusalem serviens cum fiUis suis ( Gal. iv, 25 ) : ea autem quos sursum est Hierusalem, libera esl, qux es« mater Dostra. Habemus erffo montein Sion Domini, habe- mus et civitatem Dei Hierusalem : ei^ comei. montis interpretatio est specidatio. Sequamur ergo Aposto- luiv, sequamur Evaogelium, sequsmur Prophetas. Gonfidamusin Domino, qui mons dictus esi : Jiabi- temus nunc inEcclesia Hierusalem, qa» noa move lyr in «temuiD.
i^ Et Dominus in clrcuilu populi sui ex hoe et usque in seculum. Hoc in loco m circuitu populi Evange- lium sigiiificat. Namque cum ad Moysem Domiiius dixisset: Ecce angelus meus antecedet te ; iilc respon- dit : Nisi tu mecum ambules, ne me expellas hinc (£x. xxxii; 34. xxxiii, 15). Bonum quidem praesidium Aii- geli, sed melius Domini : multis eiiim anima nostra la- queis appetilur, multis adversus nos armis dimicatur. Sciens ergo Domiiius non adversus carnem et san- guinem nobis pugnam esse, sed adversus inundt hiijus potestatcm, aiiEvangelia consummans : Ecce ego vohiscum sum omnibus diebus usque in consunnna" tionem saculi {Matth, xxviii, 20).
Qui non reltnquil virgam ptccalorum super sortem justorum;ut non extendant justi in iniquitate manus suas,
In virga polestatem intelligi convenil. Virgam ac- cepit Moyses, qua posset facere signa : fuit et virga Aaron , fuii et virga Pharao, fuit el virga
^ Nabucbodonosor. Ergo in circuitu nos Deus custo-
^ dit ; ne supcr sortem nostram peccaiorum virga de- relinqiiatur. Veniunt quidem tribulationes, sed noii permanent : veiiiunt persecutioncs, sed non pcrsi- stunt. Non enim super sortem nosiram pcccaioris virga derelinquilur; Dominus namquc in circuilu populi sui est in xternum. Quain aulem rclributio- nem a Deo mereatur is, qui ab omni iniquiiatc ma- nus 8uas absiineat, insequilur dicens : Benefac, Domine, bonis et rectis corde. Nam retributio ut bonis, iia et malis noa dccst ; sicut subsequitur :
Declinantes autem ad obtigationes adducet Dominus cum operantibus iniquitalem. Qui enim operaiur iiii- quilatem, lcgis alienus esl : qui auiem declinat cx lege, transgressor est legis. Ab liis ergo mens nosira alienanda est, ne adducatur homo cum operaiiiibus iniquiiatem. Qui enim isia universa observaverit homo pacificus, non derelinquit super se virgain peccaioris; sed fide perfecta permanetin seternum :
G et audiet pro meritis sibi dici : Pax super hraeL Ille est enim pax nostra, qui fecit utraque uiium, Dominus noster Jesus Ghristus, qui est beiiedictus in secula.
INCIPIT PSALMUS CXXXII.
Ecce quam bonum est etjucundum habitare fratres in unum,
Bonum et jucundum est in unum habitare fratres. Gum in unuin habiiant, convenlu Ecclesia^ congre- ganlur : cum fralres nuiicupanlur unicac volunialis charitate concordes sual. Ad primam enim Aposto- lorum praedicaiionem hoc magnum prxceptum fuisse legimus quod dicitur : Erat enim omnium credentium cor^ et anima una{Act. iv, 32). Hoc itaque populo Dei congruil, sub utio Paire fratres esse, sub uno Spiritu unum esse, sub una doroo imanimes incedere, sub uno corpore uiiius corporis membra esse. Jucundum et bonutti est habiiare fraires in unum. Cuinparaiio- j) nem vero liujus boni jucundique Propheta consiituit, dicens :
Sicut unguentum de eapite, quod descendit in bar^ bam, Aaroft, quod descendit in oram veslimenti ejus. Aaron unguentum, compositio fuit ex odoribus, iinde iinguitur in sacerdolem. Hanc consecrationeni primuin Sacerdoli suo Deo esse complacuit. Dominum quo- que nosirum invisibiliter unctum esse a consoriibus suis. Unciio ista terrena non est : non cornu, ut reges unguebantur, sed oleo laRtiiiae unctus est. De- nique post banc uiictionem Aaron.....
EPISTOLA NUNCUPATORIA
EDITIONIS BENEDICTINiE
EMINENTISSIMI D. D. C^SARI ESTR^O S. R. E. CARDINALI.
Inter praecipuos sludionim nostrorum, immo et A in prolusionibus istis publicis , quibus ad latireani
lolius Coiigregalionis noslrx pntronos ac ^autores, Gum te jam dudum in primis suspiciamtis, RmifEifTis- 8111E DonniE; iiemini mirum videri debet, quod S. Uilarii Opera, qu.-e novis recognita curis, et pro mo- dulo a nobis illustrata in locem deiiuo prodenni, Emineniiae tuae nuncupemus et offeramus. Nam post tot honoriHca teslimonia, quibus non modo universum coeium nosirum, verum eiiam qiioriimdam e soda- libus nostris, tum in sanctorum Patrum scripiis re- censendis. tum in eriiendis venerand:c antiqtiitatis monumentis labores siimmis Pontlficibus, sacro Col- legio, totiqiie Romanac curi» approbare dignatus es ; sane committendum non erat, ut tam propensa in nos benevolentia et humaniias debita grati animi tes-
doctoralein te disponebas, quam edito singiilari eru- ditioiiis specimine, anno aetaiis vigesimo primo non* dum absoluto, summo omniuin plniisu as<$ecutus es ; deinde in variis actionibiis tanto sttidio, tnnta felici- tate ac dexterit»te asseruisti, ui nulla vel n^pcntina occa«io te utnqnam iniparatum invenerit, nulla, quantumvis difficilis et ardua, turbaium te ei anxiuin cffecerit.
J»m vero qunnta revereniia Mngnum GallicanrR ec« clesi.'» Pnesulem, pervigilem atque indi^fessiim domus Dei speciilaiorem suspicles. cum lu ipse ccrlesine Lau- dunensi, meritorum magis qnam aelatis habila ratione» nomltianle rege prnprectus , as^iidutis in liisiralionibiis parochiarum, seduhis in celebrandis ordiiiationibusy
iificatione fraudaretur. ftuod repugnante aequiiate nc B freq„ens in administrando populis tuis confirinalionis
eveniret, nibil opportunitis apiiusqne nobis siiccur rere poterat, quam nova haec magni Hilarii Operum editio, quae, si qtiidem praesentium ac futurorum ho« roinum oculis indigna non erit, beneficentiam istam reddet immorlalem.
Neque vero tam bonum et idoneum pro nobis va- dem, uii speraroas, recusare volueris, Riiinentissiiie DoMiNE, ulpote qui et solvendo non inipar sit, el fu- lurus debitor minime morosus et ingratus, qualem certe vel opiare potuisses. Si enim generisclariiaiem quaeris, eximius ipse inclytae gentis Esiraeas splendor : fuil ille, quod ex Forttinato discimiis, inier GaUicanas fatmlias lampade nobititatii non obuurus ( Fortunat. lib. I Vil. S. Hilarii ; Hier. pricf. in lib. ii Comra. ad Gal.). Si candorem, si generosum peclus, quae snnl animi tui doles, amas : idem erat gratia generositalii et nitore pectoris ornatus. At fortasse eloqtienliam, vir ipse eloquentissimus, ulterius cupis : Rhodanum elo- quentite euro vocat Hieronymus. Placet libertas di- cendi, qualem in Romanis illis comiiiis saepius exhi- buisti? Nemo Hilario in dicendo liberior aut con- siantior, vel Constantio Augusto teste. neniqtie si fidei caiholicjc amorem ardeniissimum probas, ut cerle probare le dcmonstrnnt, qux ad detegeiidam et in ip- somet ortu suo configendam nefariaro haeresim cum Eminenlissimis collegis tuis nuper prarsliiisli : fuit Hilarius religionis columna qiiae nutantem fulsii Ec- clesiam, ejusdemque lieiieficio 6'a//ta monstra non ha- buit, hceretis periculo ab ipso liberata : qui permensus
sacramento, quorum numerum pene iticredibilem sacra unctione linxisti, qiiibus senectus el invaleludo decessoris lui hoc beneficium ncjaverant; imperatis per iiniversain dioecesim de rerum ecclesiasticarum usii aique doctrina certo tempore recurreniibiis col* loqniis, clero .id exactiorem disciplinam revoeando, erfcio a fiindamentis seminario, fundnio in coinmo- dum egenorum utriiiS(|ue sexus, pucrorum, senum, invalidorum. tam urhis, qtiaiii iiniversae dicecesis xe- nodochio, monitis, adhortationibus, edictis abunde osienderis, quid deceit mini^iiros Chrisii, ei dispen- satores mysteriorum Dfti, quos Spirilus sanclus posuit episcopos regere Ecclesiam D('i ? Cuin autem Romam evticatus. ac sacro C:irdiiialiuin coelui adscriptus, Ecclesine et regni nci^^oiia per pltires antios suslincres; ne tot recte inslituta in dicecesi Laudunensi longiori absentia deiererentur, annucnte roge, ex tua gente tibi successorem dclegisii, qui qune a te optime pne- slita ac slabilita fuerant, non modo servare, sed et consummare posset, consiliorum luorum non solum pnrticeps, sed atmulus, qua in re nequ-iquam te di- viiia bonitas destituit, aut fefellit eventus. Ad hjcc cum jam pliirimas Galliarum dioeceses exoriae dissen- sinnes invasissent, et ipsimet episcopi in adversas parles distrahendi viderentur; a studio partium alie- niis, veritatis ei subjeciionis amans, c» .Tquitnie, ea prudenlia ecclesix Laudunensi prospexisli, ut pacata semper et ab his procelli^ libera tuiaque exstiierit. Nec privaie tanium ecclesiae tu.-e tranquillitiiti stu-
est orbem terrarum malo perfidio! infectum , ut cunctos *^ duisti, verum dum de componendo tanto iiogotio»
ad emendalionem et pcsnitentiam revocaret, Unde ab eo quaesitum in concilio Seleuciensi, quce esset Gallorum fides, ibique in speclaeutum mundi produetus est : Tu Tcro in Earopae tbeatrum identidein productus, Galli- came Ecclesl» fidem ac Regni jura, prirouro quidem Patrol. IX.
sedandisque contentionibiis, qux iii apenam discor- diam erumpere potuissent, agereiur; nccer.>itus a rege, Pontifici gratiis, nemini siispecius, quis nescit quam egrcgie, quam feliciter laborasti in restiiuenda Ecclesiae Gallicanae pace, quae vigct adhuc, et tam alias
\
1«
PtiiCFATiO 6ENRRAL19.
n
radiccs'egil, ul victuram sempcr, duratur.imque spe- A ignom loquimur. Vivunt adhuc lam splendidi facinoris
remus?
El qiiid miruiil, si tanla faciiiiaic res maximas Gdei lux commissas geris, qui ab illustrissimo parcnle, iu Romana legnlione res Gallicas foftiter ngerilc, fucris ad diiriciliora negoiia serniouibus ct exciuplis peac adiiuc piter liifofiiiatti^! Sciticet, quod ei sUtnfno ge- nere, pacis bellique muneribus claiissimo, orlus es, el quod in urbd Roma eduoatus, ha&c le ei ad pur- puram, elad magoa ^uacquc gereoda naium porieiH debant.
Quam non vanum ou»en fucrit, tesiantur vari», quas in Germania» Lusitania atque Italta, prasseriim vero in ipsa urbe RonKi gessisli legationes» qulbus tanta diligeutia perfuuctus es solus» ut nulli umquara
pnedari testel^ ejusque «lemorhi vigebit semper apud posteros. Non mirauiur it.ique si le (iictorum gloria ubique sequilur, qua; utiiinm sic ad posteros pcrllctgat, Ut iilscHbatur xtcruje ilii memorix, cui oiUil perii : quematimodimi H\\jkm fama» non eonteuia Callix lerminis, exteraseiiam nalioncs, immo et cs- los ipsos implevit, meritorum gratia percurrenle, id- que efticicnte, nt iii utroque orbe semstisshni PenU- ficii gloria milUarei.
Dam ia liaec vota desiitimu», modeslis eonsnlimas tiiai, Eif iiiBirrissiHB EccLBsiiB pRmcBn , ^tm net se immodicis patiliir onerari pneeonirs, nee cnilt Magno Hilarlo conferri. Iii eo fciffiiidem miiRa Btoapicis Imk laiione, imiiio et admirailone digiia, lelum pro ca-
ne^olio defueris; tanla religioue ac ebaritaie cum aliis B tliolica veritate ei pro joalitia rnlrepidlim^ fonos pro
ut laudis ;emu(atione ne laium quidem uiiguein ab of- ficii seduliiate deflexeris. Sed, quod in ecclesiastico yiro summopere laudandum est, gravissimis licet im- inersus negotiis, amorem quein in litteras et iu iit- teratos juvenis conceperaSt state progrediente noa minore studio retimiisii ; et sicut illas neglexisti numquam, ita hos siugulari semper benevoleoiia es complexus.
Quid dicam regias afnuitates, quas dum regni cou- modis inservis, Eslra*» genti tot olim tilulis decorat^ adjunxisti? Verum ad laudum tuaruiu cumulum suf- Acit regis omnium maximi tain benigne, tam strenue, tam constantcr impcQsuin pro obtinenda tibi purpura
religioiie apologias, diotiimam exilium* ahaque pne- clara facta, qwt gloriosnm Gbristi Gonfessoria litalunl ipai compararuni : quod adum sane quibnsYitf ologiis illiisirias merilo etbiimas.
TaiHi D<ietori§ ae Pomifiei» Opera toia aospicHSy Ym EiHiiBifTissiif E , dnm commitliAnfSy nofi Hilario ipsi^ sed nobts^ slodilsqae noslris pairoeiifium t% te eonqmrimos : i|aod com ameliac inMMTiris pnesiiie- rio« fti posiemmy oliei tua beififnitace sperafe iicet, HiliHrie sufr.-ifamfe mm defleg»bis. Nos vero gratias tilii bal)ebwime immoftaies, quod lam fncile te eio- Fari paliaris ; f raiiam sWigMlarem Hilai io, cujus be- nelicio effectum est, ne simus ingraCi : eril(|iio Hme ejos OporMm edilio perc^ne obsorvaftli» iii le noslrae,
plrocinium : ciijiis adeo excelsum et bouorificum
de te jiidicium, purpune ipsi non impar, insigni fidei C adeoqaofpali amnH lAonamofiiMn. Hovovenl
et subjectionis exemplo coiifirmasii» cum oblaiam di- Emitionli» lifio
digniiatem ea conditionc qux mandaiis regiis miuuo Addiclissimi et obseqaentiMitfii
consona videbaiur, pari coosUntia recusasti. Non Monaclit B^nedlctiiti Gongreg nfi. d. Maari,
nniiitit niiliriinni i f -i- rii-
PRiEFATIO GENERALIS.
Eccleslainsiiiccrc diligere, ci iuclytum illiu<i defeii- sorem (lilnrium summa observantia nou colcre diffi- cillimum es(. Dum vivcret, iiescio quas graviiatis si- mul et benignitatis notas pra; sc fercbat , iit cum catbolicorum dirx, lisereticor\iniquc lerror csset,utro- rnmque t.unen lion admlrationem sofum, sed et reve- rehnam sibi ConciliariC. Cuni quidem iionnuHi per ffaiKfem oppughare, ai roratn ilfi re>isiere ueino um- qtfam au^^us est. fflorum dolis ab Occidente divulsus, non (am huic parii ereptus visus esi , quam Orienii dlfftus, ut iinlfa pars ofbis iflius lumiiie non frueretur. Ttiin 6nim Occidenlis ecclesix conSifia ipsius ex^ui- rtfe non tfe^^fiiut, uC eorum sapieulia regercntur, c( ips) morelm gerere Orientis episcopi paulatim as- su^vcrtfnt. Qfuorirca tenebricosa bxresis, quae in iis rcgiQ^^fbriS principaluiti lenebat, (anti sideris acccs- stfni sdstiii^rc dlutiiis non vaJens, sibique aut ceden- dtfrn, ai^t (fir.irram e finibus illis exturbanduin esse
prespicieus, cum nova splcndore GaUiis reddidii, cujus lucem extiHgucre se posse arbitrabatur. locul- paliini virum , in quem adversarii, caliimi«ijndi arie pollentes , nuii potueruni tune quid^am eacofitare criminis, quo ipsiim perderent! Felix calpa uoioa ei objecta, quod ho^resis co praeseiite nulU pace frui nibilqiie moliri sineretur! Ei vero reditu ipsius in nihiluin ccssit, quidqiiid anle iii Italia , Illyrico, Gal- lia tentnverat : et aptid omntt eonstitit, uniui Hi^ larii beneficio no$trat (nominaiim) GalUa§ a piaculo hosrtm liberatas, (Sulp. Se9. lib, »Hiu, soc.)
2. Ilxc el aiia fortissimi confessoris gesta qur ppo- be consiileravcrit , facile assentieior eom Ecdesim datum« ne portse inferni adverstis illam prsevaleront ; neque infioias ibit, sumraa cinn veireratione a oailio- licis excipiendam esse docirinam ejiis, i|ui liicreticis adoo reformidoiidns fuerit. Jam vero iit ioeam quis- que eouimodius uiiliusqne ineumbereti opeUaoi nos-
n PRiClFATIO GENERALIS. 14
inim, qnam in aliortini Patruni editioMc nonnulli fa- A recensel, cx quorum doclrina cxpohendum csset fldel
dc Incarnaiionis mystcrio dccrclum : sed et Acl. ii.
▼ore assensuque suo sese approbarc tef^laii sunt , ad scripta ipsius recognoscenda non rccusnvimus. Et ccrle hoc ei offlcium pluriniis nos titulis dehere con- fiiemur. Cam enim ciim cum omiiilm:; Ecclesi.^e aliimnis vcneremnr nt pnlreni ac mngistrum , el no- minaiim cum Gallis ut Gnllinrum nostraruni decus el oninmcntuin amplexcmur ; eo lanicn n(miine nobis singiilnriter cnrus esse debct , quod prinin in Galliis joccrit monasleriorum fund;<mentn. Dcmiim si non quoil nostra, sed quod Ecclesia; rcfert , respiciamiis; qnis ncget lanto plurls cjus inlerosse, ut pura ac sin- cera Imbcat lliiafii scripta , quanto inajoris sunt ad fidem Utius atlstmendnm auctorltatis ? Nani cum Ec- ctrsia fldem snam a Chrisio et Aposiolis icneat, illi
p. 3r>7, primo loco poiiil quae ex scriptis illius ex- ccrpta sunt. Nunc qiiid in illorum variis editionibus praestitum sit videamus.
I. De variis Operum S. BHarii edUianibu»,
5. E% Roberti Foriunati Maclovicnsisnd Badii edi- tinncin prseratione accl|)imus, libros de Triniiale, ad Ccnslanrnim, coiilra Consfaiitiuiu , contra Aiixen- tium ct dc Synodis, p^imum Gcorgii CribclII prcsby- tcriopcra iii Ittccm prodiisse; tuin Commeniarios in Psalmorum explanatioiiem a Jolianne Solido Craco- vn, fldhoriante Jncobo Fabro Stapulensi, e situ et squallorefiiise redemptos; ac landein aimo 1510 Ba-
ro graviores snnt tostcs, quo aposlolicis tcmporibus B dium Ascensium, cum a Guillelmo Parvo rcgiae con-
viciniores. Ncqiie multos e latinis Palrihus reccnsere esi, qul actate llilarium prjcccdant. Nani post Tcr- lullianum, Laciantium atque Cyprinnum, vix uiium reperias alicujus nomlnis co antiqulorcm. Ilic vero toi fcre prxcones hnbet, quot nobls post Ipsum pr.-u- sfliit Deus ndei Dociures.
3. Primiim a lolo Concilio Parisiensi pdelh Do- mnici nomfnff prtedicator cognominnlus, subinde ab Augnstino audiii Ecclesim catholim adversut kiere:ko$ aeerrimut defemor : cniholicus et insignis Eeelesim catholictB doclor, et non mediocns aurfori- tatis in trartatiene Scripturarum et in assenione pdei tit. {August, lib. i cont. Jutian, cap. 5; /i6. ii, c. 7; ei lib. n, de Trin., c. iO). Tum a Cassinno {lib. vii de
fessionis auditore Tractatus iii Maliliacum nna cum cpistola ad Apram e snncti Benigni Divionensis coe- nobio crutos accepissct, eosdein cum prxdictis Hila-' rii Opcribus pr;fIo suo Paribiis subjecisse ac divul- gasse. Opianduin fuerai, ut qucmadmodum a suppo- siiiiiis pura, ita el a mendis innumeris castigata pro- diissei hscc ediiio.
6. Tredecim post annis Erasmus ad libros polissi- mum de Triiiiiate castigandos animum appulit : Tractntiis alios ul plurinium nut neglexii prorsus, aut propler velerum codicum ponurinm emendare non valuil ; Inudem lainen suo ex labore relaturus, si sc a declamatoria prxfatione abhtinuisset , qu;c et sacrx inquisiiioni Uomnnac , ct Parisiensi (1) Theo-
Inc. e. 2; iib. x, c. 5; lib. i, c. 4) laudalus est ut C logia; Faculiaii ceiisuris digna mcriio visa cst. In
Magister Eeelesiarum , et a Facundo Ilermian.
nmtc Ut Ariiinomni potentissimus atque acerrimus
expugnator^ nunc ut docti$$imus antistes et fortissi'
mus eonfessor. Sed elogin CTtera siiperat illud, quo
tnm Facundus {Lib, contra Mocianum) idem vo-
rnt prudentem ae moderatum Ecclesias gubernalO'
rem : qitasi qui non unltis, scd toiius EccIesicX siis-
eepissct pmdentcrque moderaluscssetguhcrnaculuin.
Apnd Hieronymtim aniem, iit cselcros intcrim silea-
mtis, qunnta! aucloritalis fuil? Ille se salis purgalum
putni, ubi osicndcrit sibi prcluxissc Hilarii cxrm-
plum ! Sic hot crimen est^ iuquit epist. 75, or-
ptMnr et eonfessor Hitnrim : et epist. G2 : Ifoc
tion telus ego ftei, sed et confessor Hitarius; ac
hac quippe, ut Gillolii vcrbis utaniur, vanissimis contumetieiisque digressionibus, quas gratiosis excU" sationibusinvotvit, plurima Hilarii dicta gestaque sini- siram iii pariero sic inlcrprciaiur, ut videatur ex rtberiori quadam carpcndi snnclum virum liccntia gloriam sibi facerevoIuisse.Modo eniiii Arianos excu- sni , quo piiiin Prxsulem acrius mordeat ; modo qu» Tirlntcm in eo spiraiil, \iiio tribuit. Ubi jlle summae inoderaiioiiissu» ndcm binc facereconntur, quod per totnin exsilii lcmpus nihil contra Arianas pnrtes fa- inosum aut scripscrit aut dixei it ; cain eliam nngit Ernsmusiam diulurnisilciitilcausam, quod in tanto mundi dissidio nvnnihil ambigeret illius animus qum vera fides esset{Lib. Tl de Trin. , n. 21). Quasi
dwiiim cpisl. iOi, eiim Ipsi suppeierct unde se mul- ^ vero de fide vel niinimum dubitasse credendus sii.
tormti fxemplo tueretnr , unum hoc proiiilit : Suf- fkH in prassinfi nominasse nitarium cohfessorem, 4. Ipsi etiam Graeci, in laudandis Latinis qunmvls parctsslmi , nb lllins tamen laude mlnime nbsiinue- mnt. Eum ctim ob sanctitatem vitsn, tiim ob doctrinsc aiqne clofiuentlaR prsstantiam egregie coinmcnfhmt Somiesliin iit, c. iO; Snzortienns lib. iii, c. iict 15, it^MioA lib. Y, t. i3. Nitephorus Cariitti lib. x, cap. i7. fpMtis eliam testimonlis dlcia sua ft.rmant Thco- #otH« fKnl. f ; Ephrein. Tficopollt. apud Phoiinm fmg^ M7, tit>i Cdfo/itoftfm episeopus falso nuncu- pMttr. QttHi el Gtialcedonefise concilium non modo ftei* h M. 9t0, ct iitl. tt , pn^. MO , Intt^r eos lllum
qui se pro ipsa tuenda commori posse , ncc ab ea posse ulla raiione divclli et dixlt et vcre se dixisse tain longo tainque diulurno exsilio ac mul- lis nliis prxclare gcstis evidciitibsime comproba- vil. Quid illud, quod cuin sola Christi causn, ut siteniium rumperet, permoiuin se tesiaiur Elilarius {In Constant.y n. 2 el 3), Erasnius vuit hoc factunri esse ex^ilii inipaiienlia? ilis aliisque indicavii, num- quam sibi satis notntn fuisse fortissimi Confessoris animum, seque illius Opera, in quibus intrepidam fidei suai constantiam ubique graphice consignuvity
(i) Recensetur iuter tibros censura notalos ab aiino \Madan.im.
l^
PRiCFATlO GENERALIS.
10
fesiinanli nnimo alligissc. Hinc non saiis accj.raliis Aqua^ adversus Hilariuni diaconum bapiisma haercii-
leclioninn delecius. ssppe eliam iiegleciiis. Hiiic pr:c- propera iliiiis de docloris nosiri sciiplis, doclrinn , geslis, nioril)iis, et plerumque fals:! judicia. Hominis muliis occupati luUeiiter excusamus lap^iis, iillro etiam silentio premoreuius , uisi nalan inde quxdain opiniones Hilario conlumHios» plurimorum animis altius insedissent. Quamqum nemo eum facile ex- cusalum habeat, quod in dicenda de rebus gravissi- mis scnlenlia tam facilis tamque pra^ceps Tuerit. Quis enim eum non damnei , quod quidquid Hieronymus conira Hilarium diaconuui Luciferianum scribit, ad Hiiarium Pici.nvensem episcopum refcrat, licet post- modum rateatur si; incertuin esse, an adversus ipsum Hieronymi dicia iutelligeiida sini? Ut eniin miltamiis
corum non recipiculem Ilicronyuius dialo{>o conira Lucifer. scripsit. Animadveriil quidciu Grininus «b- jcctari sibi p<»sse, euin ibi :>!> Hieronymo Hilariuin notari, qui iii diaroni munoro defuuclus ad episcopa- lum niiiiiquam pervenerit : sed brcvis ei succurril expediiaque respousio, meiidum iii Hieronymi libros irrepsisse. Non leviori> momenii esi, quod in e.idcm vila asserit, quosdam ex D. HUarii coUegio iodala, sive Cnnonicoi qno$ vocavt, exiitisse qui dicerenl, licere iptis honorabite conjugium contrahere ex insti- tuto liUariiy qui legem de ccelibatu suis minime scrip- sisset , tain gravis assertionis audi lepidain pro- baiionem, ul mihi narravit vir clarissimus Gasparus UervagiusJ. IJ. consultissimus el amicus meu$, Qiii-
quod noii admodum abstrusa erat liujus rei perccp B bus ineptiis coiirutaudis, aliisque refiTendis supersc- tio, cerle ab incerto in catholicum Ecclesixdoctorem domus.
ac defensorem pra*rracUG baeresis siispicio nullo pacto iujicieiida erai. Hanc Erasmi edilionem auno 1515 Basilea: typis suis adornavit Frobeiiius : apud quem, adjecto de Patris et Filii uniiate pseudo- Traciatu, anno 1535 rccusa est.
7. Erasmi taincn laborem plurimum laiidavii Lu- dovicus Mircus, ipsc diligcniia vicil. Naui sciiplis exemplaribus accuraie collatis, quidquid iu eis a Fro- beniana ediliono diversum iiacius esl, nou iiiiiiore cura nolavil. Plurimos codices mirce antifjuitatis sc coniulisse leslatur, uiios nominai Victoriiios, qui certe antiquitalis litulo a muliis longe superantur. Ex eadcm S. Victoris biblioiheca eruit libruin de es-
10. Ut primum hujiismodi vilam , eiquc adhxren- lem Erasnii prxralionem perlegii Gillotius, ulrumqiic opus, ulsanciissimo pr;esuii conluuieIiosuui,acpietati catholica? valde noxiiim, a chrisiiauis lecioribus abji- ciendum jiidicavii. Ipsc melioris voli couipos com- ment:ilioucin eis subsiiluit, in qua primuin vcniuiit qu;c ad Hilarii liisloriain spectant, ex illius aliorum- que vcleruin scriptis collecia ; tum de ipsius siylo et scripiis disserit; ac posircmo locos suspectos nolat, et qiiaiituin potcst bcnigne iuterpretatur : opiis pro illa a^tatc exquisiium ct laiide dignum, quamvis per- luulta iii eo rcperire sil , qu:e liisioriac jam limatiori atqiie accuratiori a^^sueraclos nonnihil offendant.
sentia Patris ei Filii, duas ad Augustiniim episttdas, ^ Commmlaiioui huic Hiinrii aliquot elogia, ac vilam
per Hieroiiymuin ex lib. de Script. cccl. per Fortii- naium ct Gregoriuin Tiiron. necnon Peiri liamiani de transIati(U)c S. Ililarii Scrnionem adjecit : libros aulcin de esseiitin, ac de iinitate Pairiset Filii , cen- tonibus dumiaxat ex quibiis ronstant notalis, siip- pressit. Ac demum iu indicandis plerisqiie Scriptu- rarum locissuam probavit diligenliam : at illibaium prorsus reliqnii Hilarii textum in qiiem etiam incuria Nivellii,qui hauc cdiiionf*m an. 1572lypiselegantibus sed manu minu$ acciirata adornavit, mcnda irrepse- runt noii pauca.
11. Tandcm ul puriora cl limpidiora Rhodani hiijus haiiix eloquentix fluenta labcrcntur, aunol605, animum adjecere typographi Parisienses; a quibus
ac Metrum in G(*nesim : qux cuui geuuinis Ililarii Operibus aiino 1544 Parislis apud viduani Curolam Guillar exciidi cunivit.
8. Hxc Mirxi ediiio omuium, (\\\x ante et post prodiere, licet nostro judirio casti^satior, ita laineii rara est, ut lusiraiis pluribus Parisinis bibliothecis, eam detegere nos posse j:im dcsperareuius, cuni iii magno Canuelilarum Coiiventu offendimus. £t ea quidem neglecla, immo nec memorata, llilarii lucu- bralioiies, qualcs ab Erasmo prodieraut, tertio Basi- iBt^e apud Frobenium anuo 1550. vulgatx sunt tigi- lanti$sime el ad plura excmplaria per D, Martinum Lypsium coUata et recognita, Neque neganda est in mendis typicis emaculandis Lypsii vigilaiuia : scd in
conquirendis ac recensendis mss. curnm posuisse ^ quid eo in uegotio prastitum sil, iiunc aiidiamus,
Primum, inqiiiunt, ab eo qui prcelegere preloque adornare libros excudendos $olet , HUarii Opera cura- vimu$ cum optimis quibusque ms$, codicibus conferri : quos benigne nobis ac liberaUter locupletissimis suis bi- bliothecis viri clari$$imi atque eruditissimi suppedi- tarunt^ nd Ubro$ de Trinitate iVtco/aui Faber^ ad Trac- tatu$ %n P$almo$ Jacobu$ Bongar$iu$^ ad Commentarios in Matthteum recen$endo$ Paulu$ Petaveus Senaior Pari$ien$i$, Deinde vero cum adsaiptis ad oram mar' ginis variis lectionibu$ $uam nobi$ operam vir quidam doctisiimu$ non denegasset, ut earum delectu habitOf qua jam receptis prwferenda: viderentWf reliqua» expungerct ; visum est etiam ab aUero impetrandum^ vt
videtur longe minorem, qiiam In excogiiandis con- jecturis, iu quibus non semper, iuimo raro fclix fuit.
9. Neroini hactenus vencral iii mentcm, ut viiam Hilarii Operibus ipsius pncmiiieret. Prinuis hoc opus su8cepitJohanuesJac.Grin.Tus, quod anno 1570 Fiiisebio Episcopo Uasile:n in froute lucubratioitum saucti Dortoris edondum tradidil. At quamjejiina, arida , inipeiTecta ac ialsa est illius narrniio! Tem pora vix iisi|iiam recU' assignai, pluriina omiltit lli- larii resia, falsa aliunde udsciscit, el in nasceniis Iix- ref<;os graiiam aliqiiot adjungit rabeilas valde pue- rlles. IIxc porro vita ex iis potissimum couflala esi.
47
PRifiFATlO GENERALIS.
18
M#, qiio! in snperioribus cditionibus toterata fuerant, A liorcs. Siudiosorum opora magis comparel iu exem-
sub iibri caleem coUigeret : ne forte a te iUir quoque denderarenlur^ uve quod carum verbis alibi citata testi- monia quwdam posunt occurrere^ tive quod utrum his novis posthabenda fiierinl, jndicio tuo velles expendi, Adjecimus prwterea Fragmenla ex opere historico, qnw an. i598 ( apud Ambrosiiim Droiinr Nicohi Fnbri oper») V. c, P. Pitheus publici juris fecit, et exscriptos ex iisdem mss. libris Tractatns in Psalmos 15, 44, ii9eti50.
42. Post toi tamque variorum liominum iii bac editione impensos labores, non multo lamen puriora prodierunt disertiitsimi Docioris scripta. Qui enim variis leciionibus seligendis operam siiam commoda- vit, sive judicii fucrii non admodiim oxquisili, sive,
plnri olim Aquisgranensis , po>t Gorl>eiensis , nunc Germancnsis bibliolhecae : ex quo cuin plura post- modum descripta sint exempla, priores lcciiones ubi- que posibnbltx sunt. imtno lociim cesserunt secuudis. Qiiocirc3 nnn cx uno allcrove codico , si pnvsertim receniiorcs fuerint, sincera exprinii poiuerunt Jlilarii scripia
45. NuIUh desiderari posse videtur aniiquior, qiiam qni iii archivo Vaticnn;c ccclesiae asservalur. Nnni ut Mabillonii nostri lib. de re Diplomalica tab. G, vcrlia iiic adscribamus : i Scripius est codex, si priora folia rccoiiiioris scriplurne excipins , sub fineiu sseculi qiinrti , aui iiieimle quinlo, ut inlclligitiir ex adjuncta (adcakein libri in Consiaiiliuiu) inscripiioiiecnjiisdam
ut sappc lil in iis qii:c nlieno nomine Inbor.mlur, hoc B studiosi , quam sic reddo : ContHli in nomine Domini
pcrrunctorie obierit, Sii^pe numcro miiinvit quae rcii- neiida fuerant , ei contra quac fuissent inuianda re- linuit. Ilinc qui in editione aiini 4654 variantes lcc- liones, qux primuin ad cnlcem conjectne fuerant, propriis locis apiavit atqne ad inarginem adscripsii, eas revocnvit non semel. quai in prioribu^ e^itioni- bus obiinuernnt. Sed ct Parisienses lypogmphi, qui quod arlis sux non erat uliunde mendicarutit, ita ne- glexeruiil qiiod crat induslriae siiae, ui eorum ediiioni, pr.x multitudine mendorum, facile anleferendse vi- deanturB;)sileense8.)lla €01001.1) Agrippinutnn. 4647, ac nirsum Parisiis an. 4634 et 4652, recusa esl.
45. Vel ex bac siinplici expositioiie liqnet , nihil umqa^m in edendis llilarii scriptis prxstiiuin fuisse,
Jesu Chrisli aput Kasulis consiitutus anno quarto^" cimo Trasamundi regis, Qui calalogum archivi prae- dicii ordinavit, pro apu% Kasnlis, legit Putzalis : quod est in Africa, inquit , m regione Numidias seu Barba- r/(F. Vulgn appellntur Putrazzio, situm inter Tunetum et arcem Goleta. Si recle apices codicis asse(|Uor, non dubiio csnC l«'genttuin , apud Kasulin . qii» urbs erat proviiiciae Bisncenae , Amonio Casula dicla : cu- jus Epi>copus Quintiaiius legitur in Notitia Africae « Quintianus Casulis-cariauentis. Facilis quippe cst d in I pennntalio, qunlis est In vocibus haut,set, nliisque similibus , quae in mss. codicibiis non raro occurrit. Holsienius ad oram hujusce adtioiaiionis manu sua scripsit, nnnum quartum-decimum Trasamundi regis
quod omnibus numeris suis al>solutum esset. Badii C convenireannoCliristiDX. iHacienusMabillonius.Sed
nnmqiie editio mendis scniet inniimeris. Erasmus pneier libros de Trinitate vix alios ad tnss. fidein re- cognovit , et eos qutdem non magno examine adhi- bito correxit. Eo diligeniior Mirrus iiec magnam mss. copiam nec in onmesHilarii Traclatiis habuit, el plus- culum credidil prneccssoris sui ingenio et conjecturis. Novas deinde duin ex proprio eicogiiat Martinus Lyp^ius, singulos Hilarii libros pluribiis iii lociscon- laminat , qu.im casti^at. Hunc tninen niaxime seciili sunt, qui Parisiciisibus lypugrnphis operam suam contulerunt : post quos ensdem lucubrationes iiemo amptius limandas snscepit.
II. De codicibus mss.
in antiquo codicc non ncgandum esi inenda esse an- tiqna , qua^ quod llieronyniu< epist. 28 nd Lucinium monet, in meniein revocani : Opuscula mea ad desr eribendum hominibus tms dedi , et descripta vidi in chartaceis codicibus , ac frequenter monui ut conferrenl diligeniius et emendarent, Ego enim tanta volumina prce frequentia commeantium el peregrinorum turbis relegere nonpotui. Unde st parngrammata repereris ^vel minus aliqua descripta sunt , quo! sensum legentis im- pediant ; non mihi debes imputare , sed tuis , el impe- ritiw nolariorum, librariorumqne incuricB : qui scribunt non quod inveniunt , sed quod intelligunt ; et dum alie- nos errores emendare niiuntur^ ostendunt suos, Eam ob rcm codicis bujus antiquilnti nihil inconsulte iribui- 44. Non ab eo solumleinpore,ex quo excogitauesi D mus, ea tnntum ei concessa vencralione, ui leciiones
ars typogmphicn , sed et suiM*rioribus s rciilis identi- dem extitcrunt, qiii in recognf^scendis Hilarii Operi- Ihis indusiriam siiam probarent. Ob rccondltiores auiem illius sensus effectum est, ui interdum viri illi sub-iitituerent proprios, verbis obscuris, quae non sa- tis asseqtiebantur , alia superaddentes planiora , quaB deinde in exemplis recentioribus sola obtiuere con- sueverunt. Hiijus rei cxemplum suppeditat codex olim Floriacensis , nunc Colbcrtin» bibliotbecae noi. 4494, ex antiquissinio Carnulensis ecclesi:e ms. ab aiinis circiier 700 descriptus , in quo e» tantum vi- suiiiur lectiones , quae in Cnrnuteiisi secuiidis curis adtexUe sunt, qunmvis primae ut plurimum sinl me*
prope omiies, in quibiis a c^ieris discrepei, diligen- ler annotaremus. Has a Johanne Baptisia B<ndinio Yalicanae basilicae Canonico, cum novam Hilnrii edi- tionem pararet , collectas, nobis descri^tserunt Fra- tres nostri qui Romae versantur, et nonnulla Opera per se accurate recognoscentes laudati Canonici dili- gentiain probaverunt.
46. Post codicem sancii Petri antiquttate secundus est, sed propier sinceritatem facile printus, olim ab- batiaesancti Dionysiijuxt;i Parisios, nunc Colberiinae biblioihecse ms. 825 queni cum aliis bene inuliis hu- nianissiine nobis siip)iediiavii nuinquani saiis pro sila comitate laudandus Siephanus Baluzius cidem biblio^
i9
PUJ^FATM) G£NfiHAUft.
«)
ihecx prsiTectus. Porro quamTis noo careai hic ca- A Uaais quaniun iu se erat delerrtiisse , ac laiMleai koc
dei mendis , qus imperitis exscripioribus non raro accidunt ; nullum inmen habet, quod a sciolis immit- suni suspiceris. Iloc in eo ms. notatu diguum , quod cum ad calcem cujusque libri subjiciatur Uilarii no- men, nus<|uam occurrat.nisi nudum et hoiioriQco quolibet litulo destilutum , v. g. ExpUeit Hilari liber primus , ExpUcil Uilari liber secundus , nusquaui sanC' ti : quo lanien tilulo cum ab llieronymo , Augusliuo et aliis, lum in laudato Vaticaiiai basilicx exemplari» inslgnitur. Qiiod argumeuto est, eum vel ex ipso Hi- larii autographo, vel cx nlio excmplari, qiiod Hilario adhuc supcrstite scriptum ruerit , summa flde fuisse exscriptum.
17. Longum esset , fursitan et supervacancum , de
ei arte et Industria persuasisse, quodl primuni verbts Don valuerat ; facile assentieri&, hunc libnnii mliitme inscribeuduiu esse adversus SaluMtium ; ut in vvlfatis Uieronymi obtinet , sed , ut iu exempiari Cor[>eieiiu litteris Meruvingicis scripto, «f ^ciaiaiiiim; ad queiQ ut natura iiiiteiu et huinanum confugcrii Uilarius ad- ver&us nequitiain Dioscori, qui lorsiian crudelior Ju- liani jussa propensius exsequereiur. Hiuc quoqoe coiificilur , eumdem iibelluin Juliano rerum poiiente acriptura esse.
20. IUius auiem Hymni que de re tnciaverini, l»reyiter perstringit Goucilium ToieUnum iv, cm. 15, uk ait : 2i(mnuUi hymni huwumo eludU im laudem Dei^ atque Apo$tolorum et Man§rum triumpkoe eompo^ti
c^teris mss. siiigiUaiim disserere. Hoc certe a^serere B ^Me noccttiuiir, iicut hi quo» beati$$imi doctore$ Milth
liceal, nihil nos nun egisse, quo plures^c prxstan- iiores compararemus , neque eiiam Jabori pepercisse vel tempori , ut quid in iis » qnid in vu)gati$ praepon- deraret, dijudicaremus. Et ad libros qnidem de Tri- nilate uihil nubis amplius desiderandum videri, coii- firmavit codcx insignis ecclesiae S. Martiiii Turonen- ftis ab annis circiter miUe descriptus : cx quo cum variae lectiones , libris illis jam paratis et castigatis sed iMMidum |»relo subjectis« missaD essent, ue una quidem inventa estprius vulgaiis praferenda , quam tton jam ex aliis revocassemus.
18. Quanio auicm siudio inss. copiaro ubiqiie con- quisieriinus , iesles sunt Germaui , Britanni , atqiie Itali , quorum opera exterarum iilaruiu regionum bi-
rtiu atque Ambro$iu$ ediderunt. Ue iisdem Uterony- mus prsfat. in iib. u, Comm. ad Gal. boc uuum in- dicat, quud Miiariu$ latinee eloquenlke Rhod*nu$f GaUu$ ip$e^ et Ptclum qenitu$f in kymnorum cor- mttie Gallo$ indocile$ vocet. Sed cum Isidoros Hispal. lib. I Off. eccl. c. 6, hoc ei laudis tribuii, quod Aymnoriim MmuiM claruit priimis, in uoos Latinos nsspcxisse inieHigendus esi. Nam ei in lioc geiiere longe ante Hilaiium claruermii AseeUe illi, dequi* bus Eusebius lib. u Uist. cap. 17, hcc ex Pliilfine describit : l<lon $olum coniemplaHoni vaeant; $ed etiam cantica hymno$qu§ nd laudom Dei compoMuU onini wteirvrum ac modulationum fenero* Arianis quoque ab ipso ortu suo solemhem fuisse liymmjrum cantum
bliotbecas lustravimus. Quod nobis censuiuius prx- G tesiis est percelebris illa Arii Thalia , in qua Atiia«
standum, nou tantum ut editaUilariiscripiapristiiiae iniegriiaii siue restiluere , sed et e latebris eruere nonduin edita valeremus. Lalere enim mulia certis- fiimum est. Etpsalmos quidem si nou omucs, ceite multo plures» quam quorum Traciaius ezsiant, enar- raios ab eo fuisse speciaii in eosdem Tractatus prcn* faiione evinceiur. Cassianus prxterea ei Alcuinus prooemium ipsius laudant in Maiibvi 0)mnientarium. Ei ab Hieronymo in serie Operum Hilarii recensentur liber ad prwfectum Salu$tium $i9e eontra Diouorum^ iiber hynmorum ^ et my$teriorum aliu$ , liber adver$u$ Vreacium el Yalentem , Tractalus in Job , ^iios de ffrceco Origeni$ ad $tn$um iranitulit^ epistolce ad diver" $0$, et, ut a nonnullis audierat, in CanticaCanticorum.
nasius Or. i coui. Arian., pag» 3i0, Ariwn pcrversa sua commenta inseruisbe meiiionit. Magisirum imiiaii discipult hyiniius apie ad suam httresiiii compositus aliernatim cecinei unt. Ouod cum Arcadio imperaiore, Gaiiiae poientia freti, publioe ac sumiiM cum lieeAiia pranslareut; veritusGhrysostomus, ne quisei simfii<» cioribus» liujusmodi eanticis» ab Ecckeia abstrabe* retur» quosdani ex cathulica plebe eis opposuii, qul majore cuni pompa et apparaiu hyiunos decaniainUo Arianoruin siudium superarent. Sucratis ac Soiih menii a quibus haec acoepimus ( Socrat. iib. vi» c. 8, et Sozom. iib. vin, cap, 8), si expendantur verba, pubiicarum supplicalionum seu processionum con- sueiudo , in fesiis ac Doniinicis diebus usitala , binc
Libri adversus Ursacium et Yalentem supersunl tan- D **^ ^^ ^^c>^^ exisiimabtiur. Qiiamquant hujusmodi
ium fraginento : cxterorum nihil , aut prope nihil. Sed desingulis nonnulla observare juverit , quo va- leat quisque vel oblaia dignosceret vei respuere falso llilarii nomine personata.
Ht. Dt MiforU Optm^i qn» iexeideruM.
19. Qualis Hilarii ad Salustium liber, eiyusvecon* diiionis Dioscorus fueritt Hieronyinus episi. 64, ad Magnuin , explicat hb verbis : Brevi libello , quem ocripsit eontra Dioscorum medicum, quid in iitlerie pouet ostendit, Quibus si addideris quod de Saluiiio narrai Theodoretus lib. ui Uist. Eccl. c. il, eumi ^tbnicum licetj Juliaoum iaineo 9 croclandis Gbns-
ritum jaro veterem appeilat Ambrosius epist. nune 40k ad Theodos., n*" 16, ubi Monachis a Valentinianis prohibiium esse memorai iter^ quo p$aimo$ caneAtee ete coneuetudine u$que veteri peryebani ad ceiebritatem Maekabmorum Mariyrum, llis obiier observaii*, ot ad Hilarium revertamur, forte etiam ipse inter Arianos relegaiH!! , cum hymnoruni usom, quo illi ad liaeresim suam insinuandam abutebantur, ad veram fldem ac pieutem animis lidelium injiciendam et fovendam eommodissinium judicarei, ad bymnos scribeiidos animum adjecit.
Sl. Eorum saltem nonnallos in ecclesiastiea oficia ioseeptos esso vitlde protabile eM. Gitsinus bymnos
21
1 RJIFATIO GENEAALtt.
di
Ue S. 4olMiii»e OaiMittU 64 de Cruce Uiiarii ewe coa- A pro tcmporibus ac locis per suos singula dispouii ,
jectat : «ad kuius coiijeclurjc suae HulUtti affert pro- [MiieiMai, ^ liyiuQOS de Cruec uowinaiiin €on»lat esie Forliuuti. tiyimittia GUnia iu exceliu ab illo aucium et consuinmatuin esse tradunt Alcuinus vul^ gaius iib. de div. Off. c. 40, Reuiigius Auiiss. lib. i, de oelebr. MisMD , Uugo Vict. lib. u de Sacram. p. 9, e. 9, et liottorius Aiigustodufl. iib. i, de genima aaiaise* c 67, idque a pluribw iia ejListiMri faielur InnoceQtiue, lil Ub. ii mysi. Mis^sae c. SHI, quaiuvis ipae Teiesplioro liaiic gloriain tribujit. £t quidem ui bymnus angelicus in missa canereuir, a Telesphoro Papa iiistiiulHm esse scripseruiit Anastasius Biblioili. ia efiis viia, Valafridu!» SiralM) de Rtbus eccl. c 2S, AmalariusForiufiaius, lib. ui 4e Ufi. ecd.. e. 8,
temperat, perficii, {M^opria evadant. Il^jua rei celet- bre exemplum prastat Gregorii Sacrdmentarium , quod in usus suos ita accoinmodaruni singuls eocie*' sia; , ui vix uiium repcrias exeinj^ar, quod Gregori^ adscriberc ex solido valeas.
2i. Epistolas Hilarii in unum quoddam volumen coliecias fuisse sonanl verba Suipicii Severi, dum lib. 11 Osiuni ccnienario majorem lapsum esse tes- talus , subjicit, ul sanciu» UiLmus in epi$toli$ refert» Nounulia adhuc in Operibus illius remanent vestigia, ex quibus deprehendero esi quando, ad quos, quibifs de rebus scripserit. Qui illum decreti anno 555 edit auciorem esse coucesserit, quo se cum GaHicams efiiscopis a Saiumini , Ursacii et Valcnlis comimi-
ei viilgatus Alcuinu^ de div. Off. c. 39. Sed cum B uione separavii , uii lib. iu Coiisianiium n'* 2 declu
prveedemi^ absque negotio ea ratiune conciliari quettoi, ut Telespborus quidem verba Angclorum in missa caai iosiiiuerit ; quomodo re vera iu Liturgia S. Jacobi ter dicunlur ; sed reliqua auctorem habue* riiit Hilarittm. JMeque contra priorem opiiiionem quid- quam couficitttr. «t ex libro Aihanasii de Virgiiiitiite, ia qiio bymiHis bic integer memoratur, aul ex lib. vii Coiiftlit. Aposi. c. 47, ubt exsutex soiido descriptus. UuMe eaim constat pluribus posimodum aucium ea» se, illuoi attteni Atbanasii esse miniroe liquet. Sed neque adesi aucioriias satis antiqua, qua Hilario eum liymftum adscribamus , quciu conciiiuiu Toleianum IV 9 catt. 13, iadefiiiite tradil ab ecclesiusiicis aucto- rilNis ee^ eoinpositum. ^usdem bymui , non autem
rat, iion ioficias ierit cunukm siatim saiicti coii- febsoribus lioc suufii decretum significasse , quod m~ rum aucturitate confirmaiitium derellquerai. Aperiius lib. de Syiiodis n** i lueinurai « kc ex eo teoiporo , quo io exilium pulsus esi, de diversis Romanorum provincianim urbibus plures misisse lilteras, quiliiis Occidentivles de Orienlalium ecclesiaruin statu, et de progressu Arianae lisreseos ceiiiorcs faciebat. fiis- dein, uti concilium Parisieose Fragm. u, n"* 4, tc&> talur , anno 3G0 iiieunte nunliavit, qui Orientales cum iegatis Ariiniiio Coiistaniinopolim reversis se gessisseut. £x qua qualicunique notiiia concludi me- rito potcst, euin toties c^itliolicis scripsisbc , quolios aliquid accidit, quod ut Ccclesix notum esset, intcr-
auctoria, meutio habetur in Regula S. Coisarii Are- G esse judicarit. Caiholicx sunt enini cl cathulicis nc
tei. e. ii,
Si. De aiietore bymni T$ Deum non minus diversas suot seoieniisB. Qui iilum ab aliquo S. P. N. Beiie- dieii diicipalo compositiiiH existimavii, quia in illius Regula c. 9, prxceplmnesi ul singulis Dominic^scan- ieiur, refutaittf ex Cdesarii Benedicto «qualis, iniino etiam paulo superioris , Regula, in qua idein byiu- HttS cap. 21, meinoraiur. Qu;b autein Ambro»imn ei Ailgttstinura «uctores iliius facii vulgi opiiiio, solo nitiiur pscttdo-Dacii Chronico lib. i , c. 10. Eumdem 10 ms. aote annos 400« exarato vidimiis uni Anibro- sio adscripium, Smaragdo in Regulam Rened. c. 11 suffragaoie, ubi hymnum eum vocat Antbrosianum. At Ai^ Floriaceiisis epistola iii ms. Piibacano re-
totis Eccksiis , non privatis per>oiiis inscriptuu ple- raB4|ue llilarii epi^tolu). Libros quidcin appellarc pla- cuit illius cuin de Syiiodis ac (idc Oriontaliuin , tuin contra Conblantium, nec non coiitra Auxentiuiu Ope- ra; scd propric tanien epibtol;e suiit ad Ecclesias miss». Ita ct cum diversas de diverbis (irovinciarum Romanarum parlibus se scripsisse dicat ; nullius ta- men audis noiiien episcopi , ad quetn privatiin litte* ras suas niiserii. Toium quoqueconciliumParisienso, non singularis episcopus , sibi ab illo nunliatum e sc rescribit , quid cuni Orientalibiis agerctur. Non cst lamen negandum quod superius ab Hieronyino audii- mus, eum etiam ad diver&os scripsisse. Et certe libri de Synodis Apologiam , e mss. ounc primum
licta, io qua nonnullas explicai grammaiicx regulas, D erutiin , non sine eptstoia ad Luciferura Calaritanum
rem veluii noiam et consiantem ponit illius pareutem
csae litlarium oostrum. Jn Dei pnUnodia^ inquit,
fiuMi tf omiiMicil HHoriui Pictavenm epiuopui , non
juxta pMrumdam imperiiarmn erraiem suscepisti , *ed
p9tiu$ snsGBPTORDS isgendum ; Tu ao UBsaANouii sua-
csrroaua ooiiiiuui , eic.
85. Ex libro Mysieriorum nihil nobis supercst nisi tiiului ab llieronymo indicaius. Quainquain quod de hymoia dinimtts, id de boc libro aeque conjectare li- eei, eum Oficiis ecclesiasiids immixtum esse. Usu enim veoii, ui cum in dies augeaniur eccle£ia.>tico- rum offieiorttm solemnia , illius nomen diu retinere Bequeaoly a quo ordiiiala sint ; sed EccleMa: , qu«
niissam ei&Q probabile cst. Nisi forte in ea Aguraiua sil seriiio semel atiiuo iteruin ad Luciferuni coo- versus.
25. II is oinnibus opeiibus cclebriores sunt tracia* tus in Job, Auguslini ei llierouymi lestimoniis tolies coniiiicndali. lllos desiderio coni)uisivimus eo ina- jori, qiio facilius es( eorum vcriiniem vcl ex Augus- liniloco lib. n conira Julian. c. ddgudicare. Ex liac una nola roprobatur eoriiin opinio , quos Posbcviniis in Apparaiu sacro ad verbuni Hilarius observat du- kMiassc, num illius siut ircs libri iii Job apud Orige- nem vulgali cum pra.'falione cujus inilium Periionm mos est medicorum. Quamvis enim in ms. monasicrii
!)5 PRiEFATIO GENERALIS. U
Padolironensis tnscribanlur libri quo$ de grtuo in A Pauli verba Rom. v, ii explicanlur : Sic unctus ttUinum Hilarius episcoput vertit; in eis taoien non
occurruiu verlia ab Augustino ex Hilarii in Job Trac- lalibus alial:i. Sed nei|ue ii lil)ri , ul Mabillonius in Ilin. Iial. p. 208 admonuil, lanli docloris veiiain aut genium sapiunt. Lonire miiius conseiitiunt cuin illius lide. Eoruni enim auctorem Ario adhxsisse, vir il- luslris. Daniel Huetius in Appeiid. lib. ni Origenian. n. 2 liinc probat, quod in eis iiomousioii rejiciaiur, ac laudibus celebretnr Lunnianus , cujus se discipulos esse primi Ariani glnriabaniur. Unde Ariusipse apud Theodoretum lib. i ilist. eccl. c. 5 ad Eusebium Ni- comediensem scribens, CoUucianistam eum vocat. Forte ctiam Licinianus (qui Carthaginis Spaiariw episcopus ab Isidoro de Script. eccl. appcllalur), falsa
Hitarius intellesat: In quo omnes peceaverunl, Ail enim : In quo, id est^ in Adam omnespeccaverunt.Qu^ verba qiiia occurrunt in Commeniariis Ambrosii no- mine vulgatis, qui ab Hilarii nostri siilo longe abhor- reni ; mulii exisiimant Augusiinum Uilarii nomine deceptum, eosque Coinmenlarios Ililario diacono Lu- clferani scliisinalis fauiori esse adscribendos. Sed hi nou facile se expediunt, ciim eorum auctorem Ro- mano Pontifici cumniunione conjuncium esse, et er- rores refuiasse rebapiizantium, Ililarium vero diaco- num, Hieronynii dial. conira Liicif. lesiimonio, in errore et schismaie perseverasse objicitur. Sed de- cepius sit Augustinus, necne ; neque ex ipsius, neque ex Ilispaleiisis concilii testimonio necessario conclu-
inscripiione deceptus fuerat, cum ad Gregorium Pa- ^ ditur, Ililarium in Pauli episiolas edidisse Conimen-
]»m scribit (Spicileg, vn, p. 5t)9) : Habemus sane li bellos sex taticU Hilarii epitcopi Pictaventis^ quot de grteco Urigenit tii tatinum vertit. Sed non omnia tecun- dum ordinem libri sancti Job expotuit. Siquidem Hie- ronynius iiusquaiii Hilarii in Job libeltot commemo- rat, sed lib. de Script. ecct. Traclatut in Job, Apolo- gia autem advcrsus Rufinuin, cpist. 101 ad Pamnia- chium , et alibi homitiat in Job; quo etiain uomiiie citanlur ab Augustino conlra Juliaiium. Alia sei>e of- fert de sinr eriiaie libellorum eoruin, quos Licinianus habuit, dubitandi raiio : sed eum infra coinmodius expeiidemus. Hoc Hilarii opiis ad exsitiuin ipsiiis re- ferre licet. Exsuli eniin convenieniissima erat libri hujus tractatio, in quo iiobis rarissimum patientiae exeinplum Deus exposuit.
26. Aliud llilarii opus noiatur in vulgata lliero- nynii epist. 50 ad Pammachiuin, ubi, recensitis Pa- tribus qiii de nuinero impari traciaverunt, subjicilur : Quorum Hiiariut de Septenario^ id ett, impari numero disserens^ qum et quanla dixerit , ad Fortunatum liber illius testimonio est, Cypriani ad Foi tuiiatum de ex- horiaiione mariyni librum cap. 11 hoc loco ab Hie- Tonyino indicari non dtibiuin est : quem pmpierea Marianiis Hilario adjiidicaiidum omniiio aibilraiur, sed friistra. Nam non modo libri illiiisstilusCypriani genio longe inagis coiisenlaneiis est quaiii llilarii ; sed ct pluribus oplimae noUc niss. ad pnvdictum Hie- ronymi locuin exaclis, ne in uno quidcm occnrrit quorum Hilarius , sed in omnibus inagno cimsensu
tarios; sed tantum in Operibus, quorum jacturam novimus ac dolemus, quosdam ex eis locosexposuis- se. Quamquam Hispalensis concilii verba aliud quid sonare fatendum est.
28. Ha^ de perditis Hilarii operibus duximus prse* loquenda, tum ut »d ea quaeritjiida quisque excite- tur, lum ut discat non omni titulo credere. Exsiatin ms. Colberiino 5079 sermo inscriptus, S. HilarU Pietavensis de arbore in qua erat notilia sciendi boni el mali. Hilariannm nibil habens prflcter nomen tilulo pra^notaium. Neqiie magis cum illius locutione con- seniil homilia in initium Maltb;ei ipsi in Vaticano ms. 1267 adscripia cum hoc inilio : Satis anmet sa- tisque trepidanier^ cur sanctissimus Matlhceus tali usus
Q sit principio, exponere aggredior; quasque claiiditur liis verbis : Quatenus autem excitata sit fuec generalio per Aposlolos^ satis ut opinor fii qutestione generatio^ num ditcuttum ett et ottentunu Non repelimus quod dc libris in Job cidem perperam inscriplis observa* tum est.
29. Qui tot tanti viri Opera perterini, si quis mi- retur ; prseier communcm lemporis omnia conleren- tis aique consumentis raiionem, in meniem veniunt et alix dua; prima quidem, quod Origenis, cujus odiosum nomen fuit ac dociriiia damnata , et imiia- tor andieril et inlerpres. Neque alia videtur causa, cur plures Psalmorum Tracialus intcrciderint, cx*te- rorum rara invenianlnr cxemplaria, et liomiliarum in Job iiulla. Certe cum hoc ipsius Opus apud se esse
quorum Cyprianut. Quod vero Marianus asserit, Hi- D exislimaret Licinianiis. quam non magni, elcur non
lario amicuin fuisse Fortunaium, haud f;icile appro- barei : sed si approbaret , quid quaeso iiide confice- rctiir?
27. Probabilior esset ainbigendi ralio, an Hilarius in epistolaN Riuli scripserit. Nam concirnim Hispa- lense ii. can. 12, illius ex epislolip ad Tiniotlieum explicaiione verba sic laudat : Sanctut ergo Hilariut in expticatione epitiolas ad Timotheum tic toquitur : JSam et cum dicit Scriptura, etc. Nosirum porro lli- larium omnino sapit fiagmentum illud, quod cum aliis ad calcem opernm illius edendum curabimus. Alium quoque sancti Hilarii nomine locum Augusli- nus lib. IV coutra duas episl. Pelag. c. 4 afferiy quo
m.igni penderet, declarai his verbis : Satit miror ho^ minem doctistimum et sanctum , ut de tteUis Origenis namias transferret. Nimiriim non altenderuiit boiii illi viri, qiiod de Hilarii in Origene imitando religione Hieroiiynius passiin , sed conceptis verbis episl. 62 ad Theopliilum ait, Noxiaquasifue delruneans^ utiUa iranslulil. Quocirca qtiod de Hieronymo ipso Rufinus in libros Periarchon as*%erit : Ctim aiiquanta offendi- cula invenianlur in grteco ( Origenis) , j(a elimavit om- nia atque purgavit, ut nihil in itlis , quod a fide nostra discrepetf latinus Uctor inveniat ; id ipsum commode dixeris de Hilario : prxsertiin cuin Hieronymiis in hac interpretandi ratione illius se imitatorem ubique
25
PRifiFATlO G£NERALIS.
t6
proflieaiur : Uoc non$oluiego (ed, inqtiil episi. 62, A Ea i>m igitur diligentiui relegen», tandem mihi
ud et eonftuor Hiiarius (ecit, lia autem persuasum ei erai. illius scripia ab Origcnis erratis esse pura^ ul cum epist. 7, ad Laclam sanctos Patres a filin ipsios sic legi jubeat, vl iitai^'! judicet quam uquatur; eici- piat lamen llilarii libros, quos inoffenso decurrat pede. £o6 vero polissimum ab iis quae de stellis somniave- rai Orijcenes, purgaios esse plane conficitur ex epi- aiola Hieronynii 75 in quaubi dcfendit sc, ad iniii;itio- nem eorum quae Uilarius homiliis iu Job gesseral, Iranstulisse quac bona sunt, et mala vel amputasse vel correiisse vel lacuisse ; Yigiianiio statim expro- bral, quod Origenis in Job Traciatiis descripios ha- beat, rn guibui contra diaboium et de itellis cceloque di$ffutan$9 quasdam locuttf.$ e$t quce Eccle$ia non reci^
$um invenire, cujuimodi $en$um videretur illorum ob' $curita$ operire. Si eo aiiiino, quo laudatus ille Philip- pus , Hiiariuin legissenl Cenlurialores , ErasinuSy Sculieius, eonimquc similcs; eadem raiione dubio procul evanuis^ent errores ac naevi , quos iii illo de- prehendisse sibi videbaiitur. Nos vero quam circum- specle singula omiiia illius dicu expenderimus , quidve praesliterimus lectoris sublevaiidi gratia, nunc est aperieiidum, post quain de obscuritatis iilius causis nonnihil di^scrucrimus.
IV. Unde ob$curu$ $it Hilarii $ermo, Quid in hac ediiione pra%titum.
32. flilariaiii scrmoiiis obscuritas non uoo ex ca-
pit. Hinc non frustra monuinius num. 35 maxinie am- B piie orium habet. Eam Uieroiiymus Gallicano geuio
biguum esse , an Licinianus in genuiniim Hilarii in Job Opus incideril. Quaienus auleni Origenis imila- lor fueril, commodiiis in fronle Traciatiium ipsius in Psalroos exponemus.
30. Aliera raiiu, cur non eo quo merucranl studio excepia conservataqiie sinl Hilarii sciipta, cx curum obscnriuie peli poiesl , quu! nonnullam incautis ali- quando pnc se ferat erroris spcciem. Profecio si ihuIIjs offenilissenl Jnbaiiniscujusdam siniiles, nihii eorum ad nos pervenissei, ni&i iiiidi ti:uli, aut certe fragmenu,qux Hieronyini, Aiigusttiii, Leones,Tbeo- doreti, concitia Calchedonenbe, Hispalense, etc, no- \tu iransmiseruiii. Johannis hujus apud Pliilippum bonae Spei Ordinis Prjenionstiaiensis Abbateni,
videlur asdcribere. Quainvis eniin epist. 4, ad liusti- cuin,GalIoruiii serinoiii ii6i;rfa/efti triboat ac nitorem : de eorum tainen, ac noininatim llilarit stilo scribit episl. 13 ad Pauiinum : Sanciue Uilarius Gallicano altollitur cothumo : et cuni GrasciiB floribu$ adornetur^ lougi$ interdum pei iodi$ inootvitur, et a lectione Mmpli" ciorum fratrum procul e$t, Et kI periodi longas, densas tainen siint scnientix*, rri;queiites eclipses, el iibi vox ali(|ua duabus pbrasibus rcpetenda esset, ea inier utrainque iu collocaiur, ut rcspondeal uirique. Sic ingeniuiu facile ac fecuudum lesiinat parere, quod ubertim animo concepit. Leclori etiam interdum in* commod» sunl nonnullae verborum mcUlbeses, dum quas ex natura serinonis cobaTcre proximis verbis
pag. 94, de iibris Hilarii de Triniiale verba ea suiit : G deberent, ad ea quae longius disU.il, saepe sint refo*
Etti in multi$ bene $entit de con$ub$taniialitate et per- eonfiTum diecretione; quoniam nulla fal$a e$t doctrina^ quof non aliqua vera intermi$ceat : tanun in pluribu$ icrupuloai$ime di^putai^ in qwbu$dam etiam errorem periinaciter pradicat; ut merilo propter hoc ab liie qui ruutiaant pror$u$ re$puendu$ $it. Tuin pag. 95 iliius iu Maltliaeum Commenlarios non minori coiiteniptu rcspuit. Abundant enim, iiiquit, $impliee$ libri ; ut jure ierupuloii propter offemam debeant evitari. Quod si valerci, dc magna sacrarum iiiterarum partc prorsus acium essci.
31. Neque vera homiiiis quamvis amici iniquam adeo sententiam probare umquam poiuit Abbas aNjuior longe atque sapientior. Numquid^ ait epist. 6,
reiida. Rarius , sed tauien iioimunKiuani negligunlur graiiimaiic» legcs.
33. ObscunUtcm quoquc paritrerum, de quibus Hilarius disscrit, sublimiUs. Fere eniin lolus esi aut in recoiidilioribus Scriplurariim sensibus eruendis, aut in asserenda Patris et Fiiii tum coiisubstantiali- tnte , tum discrctione : quo nihil abstrusius, subli- inius nihil cogiiari potest.
3i. His acceJit quod in iis, quae tractat, Latino- rum nemoqucin iiiiiiarctur, ei praciverii. Ex omnium quippe coiisensu gladiuin adversus Arianos strinxit Latinorum primus, iiiimo belluin eis primus iiidixit : ut meriio llieronymus adversiis l^ufin. lih. n , eum appellarit contra Arianoi latini iermonii tubam. Pri-
etiam debent, qum $crupulo$a et $ubtUia $unt evitari ; U niuin eiiani ex Latiiiis hyiniiorum scriptorem eum
tel forte levta, et non intellecta, incon$ulto judicio re- ptobari , eiique pro vitio ip$a $crupulo$ita$ et $ublHiia$ impuiari; et non inde multo potiu$ multoque reveren- liiu honorari? ipse epist. 5, ingenue confessus sese in >is libris quamplura invenisse, qu» noii caperet vel ob ob*curitaiem sermonis, vel ob mendoiitatem codicie ; ac rursum in nlia incidisse, quce propler $ui aliquantU" iam novitatem non $ali$ placuerunt : primum a sen- tentia ferenda sese su&tinuit, ne, iiiquit , temere dam* rum$ ea m qimbui ctecitai mea offendit, jure perdam cettera qum meui inteilectui ulcumque comprehendit : tum quae iiercipere priiiium non valuerat, atientiori kctione se assccutum cj»se vlcclarat iu huuc moduni :
fuisse, supra ex hidoro prohatiim est. Eos quoque Scripturai libros, quos exponcndos suscepit , a nullo anle ipsum Lalino, salteni (|iiod sciret, expl:inatos csse hoc indicioest, quod Mattha-uin explicans, Ora- tioiiein Domiiiicam quia a Tortulliano et Cypriano exposiUm rescissei, consulto prxterierii. Deinum sub finem lihri dc Synodis non sine modesU quadam praefatione faletur, se in eo opere locutum esse de rebui abiconditii et u$que ad hanc wtatem $uam iiK^n- taii$ et tacitii. Jnm vero cuiii ad res divinas, dc quibus loqueiiduin ei erat, nondum satisaccommodatus essent latina! voces, iii idoiicis qucriUndis uiitomagis labo- ravit, qutnto latioa iingu:i angusiior ct miuu)> copiosa
27
PHiClFATiO «ENGflAUS.
i!8
erat (luani gra^ca. Hinc ciiim rre(|uen(ciii (unc tcin. A cedeiidum, quod In atioruni Pairum leclione eiiaiii
' poris fuisse jurgioruoi causam Gregorius Naz. Or. 21» n. 46, tradit ita omvonara rq^ notpa, xolf 'ixtLkie ylitT' tq: xoi •vo/xccTon» ircvMv.
35. Gregoriiis idem Or. 26, n. 2, nolai triplex iiu* minere dc Deo loquentibus |»ericuluiU9 in meiite sci* licct, in sernione, in audiiu : Nam et res dmHOi, in- quit» mente coiisequi arduum^ ei verbis e^plicare per- difficile, et purgaUu aure$ nanciui minjoru lakerii H dif/icuUatis, Triplex illud periculum sensit ac (iniuit Ililarius. Unde lib. ii, n. 2, vicem suam dolet, quod hwreticorum blasphemantium vitio illicita agere, ardua icaudere^ ineffabilia ehqui^ luconcenaprassumere coin- pellalur : ut quce contineri religione meutium oportuis- $i9U, itt pericHlum humam eloquii proferahtur. Tum
obaervaiidum Eulogins Alexandrinus apud Pboiium ood. 215, pREcipit : OporlH igUur eanclorum, qui cer* Iti itfmport^iM EuUme doetare$ tsititerunt, doctrinam imtogre perligere^ etnon ex parta Utormm proferre sen* teHtias^ indeque de taui eorum menie aon sine periculo conjeeturMm facere.... quando qmdem ex uno mliquo dicio, siee episiola^ me iueubraiione^ toia icripiori» pietai oitendi nou poteu, Prasterea verba iilius non seniper ad nostroi loquendi modos auiil exi^enda. £orum enini plurimi, qiios posiea, Aiigniiino pray aertim doctoro, invexit usus aut eomprobavit; llila* rii a*TO aut inauditi eraut, aut noodum snUsrecepil s ul meriio dixerit cum Ambroaio epist. i8, ad Sabin. nam. 4: Verbumii offendero^ tirtulem profeseiomi in*
vero iium« 5, aaimi aeiisa propria explicare non va- B tonogaio. Si, inqait idem num. 6, verbu momii^ hoh
lentis «stiiiu et anxietateni declarat bis verbis : Miki certe kii reipondenli in curii Witui esi^ in umu iabes «II, itt inteUigeniia itupor eU ; in sermone auiem non jam ittfimiiiaiem^ sed iUeHiium conlitebor : cum , in» quit, iib. do Synod. n. 5 : difficUiimum ftl, aMfuai ipium proprim mete fidei iecundum inteWgeniim inte- riorii affecium loqueudo proferre. Deiiium ab auditu aibi tiinet, duin libri ejiisdoin nuiii. 65, ait : Memeu' iote^ noH ieHimm miki deesie, eed eerba, Arguam forte iu €0 wUuram memu , non tameu arguam eolHnlaUm ; ei tgnoico natune^ ft loqui de quod tmit non poteU, Gonscius enim sibit quod iii rebus divinis vfr^omiii udkuc ugmficatio angusiior quum inieltigeniim sii , tanto magis forinidabai ne aures offeiidoreL, quanto
prajudicani fidei. Etenim sermonem mem kon dukim obumbrat^ et defendit a tmtnn, lia iicl, ut nemliioiH offendat penoiue vox eo sciisu accepta, quo nuiio naturas vocahulum ; aui cum uti Deo pro frui Deo oc« curret ; et alia biijusmodi qu» rocenscre lougum esset. Postremo quia in Latinis noo babiiit quos iu rebus a se iractandis iniitareiur; ad mcnleni Gnec<^ runi, qtiorum ei leciio famiiians eral, multa eum expressisse advertenduui eal. £x qiia , sieut ci ex snperiori observaiione coBficiior, illiua sermonero cum Groecis, aut cerle LAtiiiis Patribus quieum pras cesserunt, noii cum iis qui eum ^ecuii sunt, esso comparandum. Ouod si pncstittssent, qui pliircs iii eo opiniones ac dioendi modos singulares iintarnm, in
mlnua tum de vi cujusquo vocis inter boniiuea coiive- G nullo fereeom singulariier aut sensisae aul locuiuni nerat; cum pleruinque, ulh»quiturip8elib. deSynod. esse deprcliendisaent.
n. 8, ignorata verborum opinione plurimum intcr se digladiareiitur. Quippe. inquitGregorios Nax. Or. 21, n. 97^ ruiN CMgum ru qnolidie mccederei^ qum itio/ei- tiam afferret; eo tandem rei mdducta en , mi |Mrtr«liMi eaet ne orbii lerrmrum fines unm cum i§ltmbis abrum* perentur.
36. Quocirca veiba de Deo faciuros» ul sibi reete sentiendi ac loquendi didficoltas coroplanaretur, ipsius opem supplex iniplorabat. Exposui^ Curiuimi , iiiquit lib. de Synod. n. 65, quanium kumam iermonii con- iueiudo paiiebalur^ et Domimte miki eemper ut ipse sctC m me oratui indulmt^ communis fidei cmnseientimm» lu etiam quo fucilius cogiiaia ipsius «b aliis perciperen*
38. QuaiKo difiiciiiora bsctenus judicau sunl Hila« rii scripla, tanto operosius enilenduin duxiiiiHS, u| ea difliculus soblevaretur. Hujus rei gratia singulas singulis operibus praemisimus admonitiones aut pras lationes, in quibus qoidquid ad operis oocasioncni, tcmpus , acopum, veriiatem et alia id genus specuiy pro nostri virili parie ex)>licaiin<is. His intordum ftubiiexa est totius operia synopsis : quod pncseriini ad libros de TriniUte visum i^t quodain modo neccs« sarium. Tum ut lector in assequeudis Hiiarii saiisia minus iaboraret , praecipua ipsius aigumenU , quaiH tum per orain libri licuit , brevibus summariis com- prehendere coravimus. Ut autem liaberet, obi perio*
tur, ea variis modis explaiiabat : ut si cui una ratioiie ^ dorum longitudine faligatus requiescerei, iracutus
obscura essent, ea altcra ficrent apertiora. Quam ob rem eloqueiiiiai su» vires exserens, de Deo quam alio seiitiret , insigiiibus speciuiinibus saepe numero comprobavit. Non enim, inquit ibid. n. 62 , infinitui et immemui Dem bret^m kumam eermonii eloquiii inieUigi poluitj vel defendi : faUit enim pterwnque a»- difttlei et doeenles brevilai iermonum. Gum igitur lli- iarius, veriius ne falleret breviute» sermonis copiam secutns esset ; leciorem jure ac merito admonet lib. de Synod. n. 6, iie de se mnte iermonii comummmiio' nem per titurarum exordia exiitimei judicandum.
57. Quam precem cum mini. 66 repetat, rursum- que incuH^i Fragm. i, nuui . 7, neiup negaverit ^i con«
singuli varios in numeros sunt distincti. Ea quoqno ratifine citationum comniodiiad consiiltum cst, iio paucos versus recognoscere volentibus loti libri c^ sent pcrvolveiidi.
39. Sed in redintegrando lextn, ex cujos deprava- lione obscuritas ul pluriinum creabatur, nostra poiis« simum cura ac studium Aiii. Et sl auiero qoam plii- rima, nihil tnroen nisi prsevia diligenti ac morosa consideratione immuUluro. Qua in re maxime S]>cc- tavimns scripiorum codicum in unam leciionem con* spirantinm aniiqnitaiem, sinceriiaiem, muliiiudinem, si pncsertim alias in inendosis locis dissiderenl. N.im cpu^iUaro solet YeritaSf quos fabius dissideiitet^ ^
29 PUi£FATiO
cil. SicDt aulem inss. anliquiUlein ex scriplurai el ch^raclere perspcxiinus, ila ex consiaiiiia quadam in reiinendis iis loquondi modis, qui in aliis excinpia- rlbus ob siiigulariialem sxpe mulali sunt, eoruin probftvimus sincerilalem. Ad lioruin veriiniem ila frcrupulose expressiinus omnia, ut ex iis eiiani ver- borum ordinem revocaverimus. Si qnid vero ca&iiga- liim quod non oportebal, niliil lanien ereplum lec- lori : qui ad oram libri , qiiidqitid in prioribus cdilionibus, qaidi|uid in mss. occurrit, quod alicujus momenti sit, pro libiio seligendum inveiiiet.
40. Importunae i|uidem suni, el ab auciore iulen- tionem lectoris nonnihil abducunt notulx frequenles. 5ed pleriqoe rescire cupiuni, qiio jure quave aucto- rilate mutatum sit, qiiod prlusobiinebal: et nullus est, cui si placeant sola aucloris verba, notas seor- sim ab iis positas non sit libernm praUerire. Ita eliam ubi qua^am noiaia suni, quae minoris momenti ^idcbuiitur; hoc pauci» praediJluin esi, ct in coriiin gratiam, qui in doctore Ecclesix anliquo ac difficili, et de re in qua ex verbis inordinate prolatis sa^i^c incurritur baeresis tractanti, nibil negligenduin dii- cuni. In aliis majoris momenii locis niuiationes fac* tas non sola mss. aucloritaie, sed el quam pauciori* bus verids licuil, ratione est demonsiratuin. Qiiod facienduin praesertim censuimus, quoties qui Hila- rium anlea recognoverunt, a vero illius seiisu aber- rantes, falsas sub.4ituerunt leciiones, qux' quamdam Terilatis speciem pr» se ferrent. lisdem nolis illuii- irantur et explicaniur loculiones iiiusiiai;e, impiexuR phrases, sententix singuiares. llilarii enim scripla non laiitum a inendis pura et inlegra, sed el leciu facilioraexhibere fuit aniinus : et locoruin nonnullo- Tum sensum non sine labore assecuti, iiostri officii cxistiinaTiinus esse , ut aliis hic labor levaretur.Eani- dcin ob causam ex eruditoruni operibus eiigere noa gravati surous , si quid ad gestorum, qiix, Hilarius atiingit, notitiam faciliorem conduccret. Denique quae iii eo pugnantia, quac suspecta videbantur, compo- nere et ab omni errore vindicare studuimus, non va- nis aut aliuiide accersitis rationibus, sed ex ipsiusmet ▼erbis. lilos enim locos, aul exadjunclis expenden- tes, aut comparantcs ciim clarioribus, deprehendi- niu8 qiiam jure Ililarius« dc locutione non ita, ut de fide sua seciirus, moniierit aique enixe rogaverit, ne de ipfio ante absolutum sermonem judicaretur. Quos- dam ex illis celebriores atque difTiciliores ab ipso exordio tractare juverit : quo cuin conimodius quam In oram conferre liceat, quidquid in unain eamdem- qae rem diversis locis dixerit ; ex mutua plurium lo- corum collatioiie vera illius sententia manifestiua» apparebit. Et certe visiim est expedire, ut tanti viri scripta non prius oiTerrentnr, quam prxcipux su&pi- cioniim nebulae prorsus fuissent dissipat^. In liis dis- puiationibus aliorum etiani Patrum dicta interdum adteximus; quo Hilariiis non inodo sccum, sed et cum veteribus conscntire demonstretur. A mysterlis Christi exordium fiat, quorum primum sese offert ipiius de sicra Yir|;iue conceptio, de qua nonnuUa
GENERAUS. r>0
A receptx Ecclesiae lidei adversa sciipsissc arguiiiir.
$ 1. — DE C0T<CE?TI0!>nB CnRlSTl SANA SAI^CTt niLARIl PIBES DEHONSTRATCR.
41. Prxpositus Joliannes apud Philippuro Bona Spei abbatem repetitis epistolis'contendit, Hilarium in lib. X de Triiiii. asserere Dominum nastrum cw^ porii initium non accepiise ex Mariaj ud qua%i sx SfH" rilu sanclo : cum e coutra, inquit, Ecclesia caihoiuu teneatt quia in illa conceplione Domini Je$u Spiriius *anclU8 non fuerit causa maleriaHSf sed eficiens; car^ autem sacroe Virginis fuerit causa malerialis, Quo- circa, si non fallitur Jobannes, duplex lliiarii in ex- plicanda Ciiristi concepiioiie crror fuit : unus, quod Marinni cnrnis illius causam mutcrialem negaverit
U exstitisse ; altor quod Cbristum cx Spiritus saucti substaiiiia carnein suam sump^isse crediderit. £x quo seqiiitur, ut in absurdain illtm opinionem abierit, qua: aliquandiu inter Corintbios pervagata, Atlianasii ad Epictelum epistola acriter exagitata cst, qiia ni- niirum carnein Cbristi diviuu! iiaturjc consubsUiiitia- lein esse dispuiabaiit»
4i. Levioris forte monienti videretur illa Jobaimia censura, utpote liominis muliis occupati, et cui cum vix spatium cogitandi^ nedum scribendi suppeterct, deerat unde sententiam satis gravem dixisse judica- rctur. Yerum banc falsain aut temerariain quis sibi perduadeat, cum in Erasmi prxfutione legerit : Libro tertio, sed magis Ubro decimo, sic loquitur de corpore Christif ut sentire videatur : Muriam virgmem^ prater
G concipiendi, geslandi et pariendi minislerium^ nihit ad- didisse de suo; pra^scrtim suirragante Sculteto ac di- ceiite, Seniire videtur, Chrislum non accepisse carnem a beata Virgine : non cniin hic Hilarii scripta aut cx parle aiit celeriter percurrisse eiistimatur,
43. Audiel igitur caiholicus Praesul iinpictatis ejus aucior, quam ubi ab Euiycbele pruidiaui resciit S. Leo, ui veriiatis omnium nosiroruin niysierioruin pereiuptricem exhorruit. Si enim sensit Hilarius, Chrislum non accepisse carnem a beata Virgine; iiiiiil novi docuit Eulyches cuin dixit : Corpus Dominif quod ex Maria factum est^ non esse nostrce substaniim^ neque humance conspersionis ; sed humanum quidem iUud vocari , iioit tamcn vobis consubstantiate , nfque geneiricis ejus secundum carnem, llanc tamcn doctii*
I) nain Flavianus apuil Leoncm ediiionis novae p. 474, velnti novam el inipiam (lenuniiat. Leo ipse ad Ju* lianum Coensem episi. alias 14, nunc io, non niodo signilicai, Eulyclien Unigenitum Dei filium sic de ute- ro B, Virginis prwdicare natum , ut humani quidem corporis speciem gesserit^ sed humancc carnis virilas Verbo unita non fuerit ; sed et haiic scnteiitiani pro* digium appelial falbiiaiis, uiide innuinera opinionuui monsira nascanlur » ac reslaureniur errores Valcn- tini, Manichxi, Apolliuaris, quoruin nullus in Christo huniana! carnis credidit veiilaleni. Qua utique uon rccepta, (iJes iiosira de unigeniii Dei passiuiie , uior« te, resurrectione,cic., abnuiiur. Non imuierito.itaque cidcm papae abaurda adeo visa e«t hxc opiuio , ut
Si
PRi£FATIO GENERALIS.
52
epist. alias 13, minc 27, ad Pulchenam c. 4 scribat, A coelo esse advecium, aiit certc illud per Mariam po-
eam nonnisi imperiti» parlum essc potuisse , lon- geque ab eo Enlychen futurum fuisse alicnuni : Si Symboli pleniludinem puro et simplici voluisset corde concipere, Pion enim, inquit paulo superius. de por^ tiuncula fidei nostrte, qu(c minns lucide declaraia sit^ quceritur : sed hoc slultissima resultalio audet inces- sere, quod Dominus nosler in Ecclesia neminem sexus utriusque voluit ignorare,
44. Ex his aiiis(|uc Leonis verbis, quibus Euly- chiana: impieiaiis slolidilaiem frequeiis arguit, satis apparei lemeriias corum , qui doclrinic tam insulsnc Fuspicionem in sanctissimum ei non impcritum Ec- clesiac doclorem injicere non timueruni. Huic in Hi- larium conlumeliae locum nullum permiserat Clialce-
tius Iransissc, qii:in) ex ea acceptum csse voluiit. At voro priinu! scntentijn rc|)ugiint , quod caro Chrisli non simulatw nalurcp.; altcri, quod non alieuee; po8« trcma^ qiidd in utero el ex ulero sanctcc Virginis a<- suiupta anirinatur.
47. Scd e\ libro x dc Trinitate , uiide prxsertim ortnc dicuntur siispiciones, eas amoverc juverit. Quid autcm sibi vult illud num. i7 : Qucb (B. Y.rgo) o/yi- cio usa materno sexus sui na(uram in conceptu et pariu hominis exsecuta est , iiisi bcalum Virginem in coii- ccptu corporis Christi de cariie sua suppcditasse, quod suppcdilarc solent alix matres? Hoc ipsum nuin. 15 diserlius cloqiiilur, ubi iii conceptu Chrisli Vcrbiini quidcm , quod Spiiitus vocabulo intelligcn-
donense Conciliuin, cum act. i illum cum paucis aliis B dum mox oslendcinus, per virtutein suain supplevisse
Patribus recensuil , ex quorum docirina condendum esset (Idei adversus Euiychcn de Incarnaiionis mys- terio decretum. Sed et posiea Philippus Ronan Spei Ordinis Praemonslratensis abbas sanclo confessori ab amico illatam injuriam tribus episiolii» ila propnlsa- vit, ut ille confiteri tandem sit coacius, hxc Hilarii lib. X deTrin., n. i7, ilominem enim dicens (Aposto- lus) nativitalem ex Virgine docuit, quw officio usa maternOy sexus sui naturam in conceptu et parlu homi- nis exsecuia est, in eum, qui Clirislum cx Maria cor- poris inilium accepisse negaret, miuime qundrare. Ea lamen est vis praejudicalx opinionis, ea liominum pliilauiia, ul Johannes nilarium pngnantia, quain sc lenieraria locuium, respondere malueril.
45. Iiaque cnm apud apquiores uno allerove tesli- roonio, quo llilarius Christuni ex Mariae Virginis carnc siiain sumpsisse dihicide planeqne doceal, in promptu esset fidem illius ab omni suspicione vin- dicare : pluribus tsiinen hoc praesiandum duximus , tuin ut inagis perspicuuin sit qiiam conslans fuerit illiiis doctnna ; tum ut ab hoc initio intelligat quis- que, quanti raciendiim sit rorum judicium, qui in Hi- lario nxvos numerant potius, quam probant. Neque satis eril ipsiiis de conceptionc Chrisii fldem sanam ei orthodoxam demonstrare : insuperet unde Johaii- ni ex Spiriiu sancto velui ex catisa materiali carnem Chrisii concepiatn opiiiari , et unde eam ex Marias carne assumptam negare cum eidem Johanni, lum Erasino ci Sculteio visus sit , aperiendum erit et ex- plananduin.
L Camem Christi ex Moi ias carne susceptam passim Hilarius docuit.
46. ILnnreticos , qiii carnem Chrisli ex Maria con- ccptam negarunt, simul onines repellit uno Tractatu Psal. cxxxviii , cum non tantum ail num. 2 : Qua- cumque homini i7/r, quem ex utero sancKe Virginis as- sumpsit^ et in quo se nasci hominem qui Deus erat vo - /iiil, apta et congrua eue videbunlur, cum debita coslesti hoc est divinae natura simf dignitaie tracientur : sed et addil num. 5 : Non aliena! aut simulata' nalura* ho- minem assumpsit, llli qnippc aut Christum carnisspc- ciein, nou veiitatem gestissc, aui rorpus ipsiiis dc
ofGcium viri, sed Virgineni nihilo minu^; niatris mii- nus iniplevi>se dcclarat his vcrbis : Virgo enim non nisi ex suo sancto Spirilu genuil quod genuit : et quam" vis lantuin ad naiivilalem carns ex se daret , quanium ex se [einina! cdcndorum corporum susceptis originibus impenderent , non lamen Jesus Christus per humanas conceplionis coatuit naturam, Quid est ex se daret^ nisi cx siia carne? Ilinc et mox suhjicit, Te/iuit m hominis nuiivitaie qitod mairis est; et paulo anle le- gere esi, Quodsi assunipia per se sibi ex Virgine car^ ne, elc.,necnon cap. xvi in Malth., num.8 : //tima- nce saluiis causa Christus in corpore est quod assumpsii ex homine.
48. Eam ob causam Chrisli corpus inodo assump" ^ tam ex Virgine carnem, modo nostrce ciirnis aul noslri
corporis carnem nuncup.irc solet : ul cuin iii Psalm» 65, II. i2, ail : 7)1 aHernam gloriam ejus assumptae ex Virgine carnis natura transfertur; el Itb. i de Trin.» n. ii : Ai; ne Virbum caro [aclum aut aliud es.et quam Deus Verbum^ aut non nostri corporis caro es- set, habituvit in nobis (quasi in nnstris) : ut dum ha» bilat^ non aliud quam Deus maneret ; dum aulem ha- bitat in nobis, non aliud quam nostise carnis Deu$ ciiro [actns essct : quia inquit lib. ii, n. i6, per id quod in nobis habuut Verbum caro [actum, Deus est in nos- tri corporis verilale.
49. Qiii plura volet, audiat lib. ix, num. 7, dlcen- tem : Corporis nostri nalus homo, secundiim consue» tudinem naiuro! nostra locutus esi; et in Psalin. cxviii,
^ lit. i4, n. 8 : Unigenitus igitur Dei filius naliirx nos- trx sibi ex Virgine corpus assumens^ etc. Cuinquc rursuni in Psal.LXviii, n. i5, lcgcril, Christum m sunguine corporis nosiri oinnia rccoiiciliassc; fateatur necesse est , Hilarium vix poluisse planius se ab iis alienum osiendcie, qui Chrislum ex Maria nihil ac- cepisse senlirent.
50. Neque vero lanium ex Maria, sed ex Maria: pa- reiitibus cariiem (itiristi procrcalam asscruit : adco ut Chrlstus in P^al. lxvii, n. !28, de Jud(e [rutice [u- turns^ et in Psal. lxviii, ii. i9, ex utero David pnrdi- cetur. Undc in Psal. cxviii, lit. 5, n. 5, David com* incndat, uii dignum cujus litius Jesus Chrisius essei. £t cuin in Psal. cxxxi, n. !S, iil cl alibi, Chrisluin sc
55
PKiEFATlO GENERALIS.
54
noiuine David sanpe signiflcare cloccat , lianc unain A homo facius est, veque Fiiius fiominii. Wem argnmen-
rcdJil cau!>am. quod ex ipsiusgencre nalus sil : Qut, ini|uit , nonien pareatu secundum originem carni$ ac- eepit^ ncmen iumens ejus cujus ex genere sumebat e^ corpus. Immo scribii e\ ipsa gente Moab per Ruth Salvaloris noslri carnem acceptam ; ideoque crudiia- tcm atque impuritaicm illius, prius quam assumere- Inr, per \arias generaliones, veluti per ollam, decoc- tam fuisse aiqne mundatani. Quia, inquilin Psal. ux, n. 11, non solum ex liac geiieratioiic sanctorum, sed etiam ex peccatorum origine huic Dei Sancto carnis nostras ineunda esset susceptio , qnia in similitudinem rarnis peccati Deus Filium suum misitt idcirco Moab olla spei eius est. Tum memoraia genlis Moab m:ile- dtctione, ejusquc per vnriasgeiteraiiones pnrgaiionc.
tuin adversus Flutyclien iirget Ferrandus diaconiis epist. ad Anatoiium. At vero Hilarius nihil freqiien- tius inculcat, quam ut Christum el fllium Dei et fi- lium hominis esse meminerimus. Unum c sexcentis locuin seligimus de libro dccimo petitum, qui unus idoneus erat omnes suspicionum nebulas eo ex libro conceptas dimovere. Sic porro hahet num. 15 : Quo- modo filius Dei hominis filius erit natus, vel manens in Dei fornia formam servi acceperit, si non poiente Verbo Deo ex se et cnrnem intra virginem nssumere, et cnrni animam iribueret homo Christus Jesus ad redenipiionem animce nostrw et corporis nostri perfectiu est natus ; et corpus quidem ita assumserit, ul id ex Virgine concep' tum formam eum servi esse effecerit^ ctc. Hoc quippe
subjiclt : Sanctusque hic ex Juda ct Monb originem su- B loco roiitendit, Christum falso niiiim hominis nuncu-
mens, decocta tamquam per oUam carms crudiiate, in speciem dbi significatur wteriii, cum caro ejiis vere eibHSviicesit. Qui auiein Sanclus Dei Dominus noslcr ex Juda et Moab siimit originem, si ex Maria niliil ac- ceperit? Aliius eliam in Psal. lxviii. Chrisli orlum ducitHilarius.Nam etnum. 25, naturamcorporis primi Adam abeo assiimpiain artirmat : et num. 10, homines Tocat ipsius secundum caruem consanguineos.
51. Adeo sensit llilarius carnem Christi ex Adam ac postcris peccatoribus propag:)taiu, ut eam ct car- nem peccati, et peccatim vocilarc noii dubitet. Car- ffiem enim peccati, inquit lib. i de Trin. n. 13, recepit^ «I assumptione carnis noslrce delicta donaret, dum ejns fit particeps assumptione, non crimine. Et alii qiiidein
panduni iri, primo nisi homo perfectus sit, ex anima scilicct ct corpore nostro; deinde nisi hoc non ex qiiavis .nssumptione, sed exnativimte obtineatut per- fcctiis homo natus sil ; ac demum qiiasi hoc dixisse non surfioeret, vult corpiis ita abeo assumptum esse, ut id ex Virginc conceplum sit.
53. Praiterea cum Christum asserens perfectum hominem natum esse, adjicit ad redempiionem animas nostrce et corporis nostri, albiram attingit rationem, ut vulgo utuniiir Palres adversus hxrcticos , qui Chri>to negarunt huinanoc naturae integritntem. Nam^ ut nit Gregorius Naz. Or. 51, n. 13, quod assumptum non esl, curaiionis est expers : quod autem Deo unitum ett, hoc quoqiie salutem comequitur, Si dimidia tan»
Patres CJiristum peccatuin factuin cssc sic interpre- G tuin ex parte Adamurtapsus sit, dimidiatum quoque sit
taniur, qnod ractiis sit hostia pro peccato. Ai ille Cliri^ti corpiis peccati noslri corpus et peccalum non tam iiide dici intellexit, quod iinmolatiim sit pro peccaio, qiiam quia ex peccatoribus est procreaium. Eain obcausim lib. ix de Trin. n. 13 in illud Pauli : Quod enim morluus est peccaio, subjicit, morlein pec' cato, id esi^ corpori noslro adscribens : et paulo post, Qui peccati nostii corpus assumens, tolus jam Deo vi- vit. Eodem respectu dixit Tertullianus ; Defendimus autem non carnem peccati evacuatam esse in Christo, sed peccatum carnis ; non ma'eriam, sed nutnram ; non substantiam^ sed culpam. Sic ct Gregorius Naz. Or. 51 , n. 18, auctor est, quod a Christ» assumpta sit caro danmata. Nec secum pugnat Hilarius, cum de eadem
quod assumptum est et salulem conseqiiitur . Sic Fulgen- tius lib. I ad Trasimuiidiim c iZ : Qnod si totus (liomo) tenebaiur captivitatis vincuto, totus eguit Libe* ratoris auxilio. Si autem tolum debuit libernre pietas^ totum debuit suscipere majestas. Nequc, puto, stne causa rursum Hilariiis in Maith. cap. x , n. 18, Christum nousimpliciter hominis rcdemptorem nun- cupat, sed corporis et aninm redemptorem.
54. Haud absimili ratioiie advcrsus Apellem, qui corpus Doniini ex siderea materia, non ex materna siibstantia constare contendebat, Tertullianus dc re- siirrect. carnis n. 2 concludit, vanam csse spcm re- surrectionis, si Dominus matris substantiam non ac- ccpit : Sequitur enim, iiiquit, ut salutem ejus subttantias
Cbristi came lib. x de Trin. n. 25 dicii: Neque caro D exciudant, cujus Christum eonsorlem negant. Quo
ttla earo peccali, sed similitudo carnis peccati : qiiain enim hic carnem pcccati negat, ut ostendai a domi- nantibus carnis nostrx vitiis immimem, illic sane et rectc affimiat, ut carnis ab hominibus accept* probet ^eritateiD.
52. Si ad argumcnta veniamus, quibus sancti Pa- tres carais nostras veritatein in Christo exstitisse ap- probarunt, eadem ab Hilario non ininus dilucide il- lustrata fai^se convinceinur. Eo prxseitim adversus haereticiis nititur lreu;£us lib. ui, c. c2, quoii Christus vere coguominari filius' hominis non potuerit, nisi ab liomine fere acceperit sub^itjntiaui corporis : Si^ in- quit, iton accepit ab Itomine tubstantiam carniSj neque
speclat illud Irenxi lib. v, c. 1 : Vani igitur, qui a Valentino sunt hoc dogmatizantes (Christum nihil ex Maria accepissse) uii exctudtint salutem carnis. At vero Hilarius, ob illud Chrisli nobiscum consortinm, no« bis resunectionem non tantum sperandam, sed jam aliqua raiione indullam esse confirmat; iit carnem noslram jam iu eo excitatam contemplemiir, in quo, inquit in Psal. cxxiv, n. 4, nosmetipsos per assump* tionem carnis nostras corpori$que speculamur, In eo enim sumus resurrectionem nostram resurrectione nos» tri in eo corporis specuiantes,
55. Redire piacet ad epislolam 25 Leonis jam sii- perius laudatam? Illic porro Eutyches ChriHiim mc-
S» PRifiFATlO
(liaiorom ncg«re sic arguitar, qoasi boe cl aufernt noinen , quisquis ipsi matris siibstanliam denegat. Ii.i el Fulgentius lib. i ad Trasim. c. 45 docet Ghri- stMin Dei hominumi|ue mediniorem in cassumcngno- niiiiari, iiisi in se iil tolum Terumque Deum dc Deo nntuiii, ita toium Terumque de homiiie nntum homi- ncni contiiicat. Eaindem quoqiie Ghrisii nuncdpntio- nein cum saepius explicet Hilnrius, nomquam aliter cxplicai, qiiam quod et ei nobis carncm; et ei De« habeiis diviiiitatem, Deum hoininemque in se uno coiijiingat. Unde in Psal. lxtii, n. 57, intu^tis irt illud Ghristi mediatoris officiom^ noa \n unitateni Paicrnae majeslatis assiimendos prxdicat, dum nimi- rum et in eo per naturam Pater est^ et ille runum per zocietatem earnis in nobH e$t.
56. Miilta ulia argumenta soppeditat iiber de Tri- nii.uc decimus, iii quo com Hilarius a num. 46^ ac dciiiceps dala opera refellit hsnrelicos, qui aut huma- iiaiii Ghristi naiiiram aiile qunm assumeretur prae- exstiiisse, aul corpus ejiis de coelis advectom esse asscrcbant, ad verba symboltf Qui tonceptnn est de Spirilu Sancto et natus ex Maria virgine^ fldein suam cuiisianter exigit. Juxia qu:e lotam disputalionem coiicliidit in hiiiic modum : iienuit e/«iiifii(Ytrgo) ex 8E corpus ; sed quod coneeptum esset ex Spiritu ; ha- bens, quidem in te sui cotporis fteritatenif std non ha- bens naturcB in/irmitatem. Qose cum ita slnt^ nemd non ntirabitur, qui nonnullis vlsus sit sentire, Cliristttm non accepisse carnem a beata Virgine. Unde hoc illi^ in inentem venerit, nonc eipendendum.
H; Spiritus sancti vocabulo quid dixerit Hilarius a ' censoribus $uh non intellectus est.
57. Hiuc profecto Johanni errandi naia est occa- sio, quod cum lib. x de Trin* aliisqiio locis corpus Ghrisiia Spiritu sancto non modo furinattlm, sed etiam assumplum legeret; Spiritus sancti nomine^ niore nostro tertiam saiictissiine Trinitatis persoiiam signiiicari exislimarit, cum iiileHigerei Hilarius se- cundam. Gerte tais lib. ii, n. 27, verbis, Spiritus sanctus de super veniens.., naturtte se humance carnis immiscuit, iiou seitiit, ut Johannes auimo sibi finxit, Spintiint sanctuin carnis a Verbo assiimplnR fuisse caus iin inaierialem, sed Verbum i|>suni sibi naturam liuinanatn intime conjonxisse. Haec eniin Angeli od 13. Yirginein verba , Spiriius sa$tctus Buperveniet in te perinde ei suitt ac, Verbum et Sapienlia Patris des- cendet in le, et ex te corpus sibi conptibtt.
58. Neqoe inaudita aut ei siftgularis videri debet Iixc int>Tpretatio. Eadem quipp^ Angeli verba noil alio modo interpretatur Tertuliianus contra Praxenm n. 26. Nec aiio spectat illud ejusdem lib. deGarne Giiristi, n. 48 * Sic demque homo cnm Deo, dum euro honiinis cum Spiritu Dei. Ea ipsa hiqoendi ratione Lact:)ntius, lib. iv, e. 42, Veriti in ulerum VirginiS dcscensuut enuntiat , cum ait x DiBtcendens itaiiue tte coelo sanctus ille Spiritus ^ ffffrcfcm Virfpnem , eujns uiero se insinuaret , elegit, Uk adjwigere iteet Pasio- rcnt iib. iii Stmiiit. 5, obi Ihm M tforporeGbrlsti foa-
GENERAtlS. S6
A bet : Hoe ergo eorpnt , fn qudd indnrtvi ist Spiritus Snncius : maxime cum ihidcm paulo antepraemiseril, Filius ttutem Spiritns Sttnctus est, Neque aliter Intef- ligendum videbilur illud Irensei lib. v, c. 4 , Spiritui Sanctus advenit in Mnriam, ibi expensum fuerit qiiod proxime sohjiril, Verbum Patris et Spirilus Dei adu- nitus antiquce substnntim plasmalionis Ada: viventem et perfectum effecit hominem, Apertior est Jiistini seiiten- ti^ Apolog. 2, obi priniom Filium vim ac virtutem Doi essc declarat his verbls : Primfl autem vis ac wr- tus seeundum Deum omnium parentem ac DominurH Filius etiam Verbum est, quodquodam modo caro faC' tnm homo fattus est : quibiis post pauca subneCtit, Dei vis ad Virginem advemens^ ei obumbravit, finilque ut Viryo gravida esset : demum utramque proposilio-
8 nem cenjungens concludit , Spiritum ergo vimque Dei nefas est aliud inteitiyi ( Luca, i, 56 ) nisi Verbum^ quod etiam primigenium est , sicuti Moysei prophetu quetn diximui indicuvit : alqve hic suo ad Virginem ad" venlu et adumbratione , non concubitu, sed vi eam gra- vidnm effecit,
59. Qoidde Cyprland srhtiemus? Modo quidcm lib. de Idoi. vatiif. legcre est, Hic in Virginem illabi' tur^ carnem Spiritu sancto cooperantt indnitnr : sed liorom loco antiqius optime notic Codcx Gerniancn- sis prx se fert, Hic in Virgine labitut, carne Splritus sanctus indttitur, eainque lectionem sein qnnliior ins. naciiim esse Pamclius testator. Quse sane corruptio- nis eo minos suspecta est, qtio mngis ab tisitato nos- tro loqucndi more aliena. Cypriaol Verbis Ita emeii-
C Uatis suffhtgatur aniiquus auctd^ qUemdb AugoStino epist. 448, n. 40, Gregorii sancti ^piScopi Orienialls noinine laudari valde probabile est. Hic pdrro npud Ambrosium in appeiid. tom. ti , nt)vne edit. p. 554 hatoiU : Cffffi iHnpsUi nt in Muriam, eum Virginii nr^ rum oppievii , aiiud utique ex f7/(i, quam qvod venerat^ nnlum est, Planiiis nntem , pag. 556, : SpfWlu^ Dei' veniet in te, el virtus Altissimi obumbrabit te, Propter- ea quod naseetur ex te sanctum » vocabitur fiUus Dei. Vides ergo ipsum Spiritum, id est Filium Dei^ venisse ad Virginem , et inde Dei et hominis filium processisse,
60. Si Aihanasium in eadem verba e?angclica eo- dem sensuaccepla respexisse inielli<,Ms,haoddifncu1- tcr assequtiri? cur lib. de Incarn. p. 7i dicat : Ideoque cum primum ad nos accederei, tx Vfrgine sihi ipsi cor^
D pus formnvit : ut nobis non tenue argumentum sua: divmitatis exhiberet, eum , qm hoc iibi corput formave- rat^ aliornm quoque c&nditorem et formatorem esie, Nain cmn Paires a nobis pncnomtnnti vcrbis Angeli ad Virginem deciaraH existtment primum filii Dei ad nos adveiitum, ul in Virgine et cx Virgirie cott>ti^ ^ib! formaret; hinc recte colligitor, eum corporomnos- irorum conditorei^i ac prointfe Deom esse , qiiem Evangelta nobis significant proprii corporis bui Ibr- maiorem. Sin alio respexit ; umle qoxso ei constitfi, filiom Dci, com ad nos primtim accessit, cofc^pns Slbi fbt^mnSse; ut exinde eum cxter^ corpora paHter condtdisse Itc Deum esse e^frceret ? Certe Athana- siOB VerMihi aliqtiaMb Hi ScriptuHS Spiritns ^antti
&7 PRiEFATIO
Tocabnln Bigniflcsrt nofl dnhHfirfi * cifm epist. 4 ad Serap. I. i,p. 970, blftsphciniam inSpirituin Sancium efimes86 iHterpretetur,<|(i8oChfistt ncget diTinlinlcm.
01. Hm nceedit Auflniis In '^xpfHtitfone Symboll : qui lici^l prior.i h.-cc verha, Spiritan Sanettin inperve- tiiet in te, de tenia saiiCLi^ Triiiiiaiis person:) dici.i esse noslromorcinlelIigat.sul)ser|ii('iilibus tamon Fi- linm indicarl arbilratur : Qucc est autem, inqtiit, Vir- in$ AWstimi^ nisi ipse Christui, qai est Dei tirttti et Dei infrietttiM ? Msiiminns quoqne lestc Au{;ostin(]^ ^ qiiamTb dissentiente , priora illa vcrba ad Spirlium •anctum, ad Verlmm antem postrema rcfereb.it. As- urere^ aii Augustinos lib. ii contra cumdem Matiml- ntim e. 17, n. 2, e^nalH^Sf Sffiritum Snnctnm jirae- ctfttim, VI nMmilarfl ei sanctiflearet virginem MaTinm, oc ieinde wtnirH yirtms Altissimi^ hoe e$t Sapientia Dti, quod est Christus; ef fp«(i, sicut scriptam est; (edi- ficwret sOti domnm^ hoe est^ ipsa sibi erearet earneiii, tiM Spiritus Sanetns.
62. Si quscras nnde Hilarios cum antlqnis Patribiis in eum intelligendi modum conspif.irit ; hon deerft responsio. Ac primo qnidem nemo in Tftenim lec- tione Tersalus inficias ieril, Spiritui, ant SptrUus SntKti^ Toeabalom apiid eos non sliigiilare eSsennrus perBOfli;c nometii sed commnne toflus natur:e dlvina?, ffn^ Palri, Filio ae Spiriitii sancto indifrefentcr ab lliis auribiKvtfir? Hajns rel passim occnrront eicnipla in efiisloki Bamaha;, c. 9; apnd Pastorem, lih. iii Si» niil f 5; apud f reneum, lib. t, c. 4 . Hjnc vocem Thco- pkfliM Antiiocb. ad Autolic. Telati Fillr propriam re* eeMei m huiie modom : VCT-^Mffi eperum suonim ad- mimstmm (Pater) ndhibuit, ae per ipsum nnirersa mo- Hlui M. Boc appeilatur prineipium , quoniam princi- p0tsim &e donfdnntionem hobet in orHnia qntp per ipsum fghri^akt umt. Uoc igitur cum sit Spirrtus Dei, et prin- cipmm , ei smpientiu ^ et tirtus Altissimi , labebatur in praphetne. Voi e;idem nalnram diTinam sonat in his Allienagoras p.ig. iO : Cum Pater ei Filius unum siut^ ita ut Fiiius tit in Patre , et Pater in FiHo unitate et potentio spintni : TelcumTertullianns contra Praxeam n. 27, ait : Dicentes Fiiium earnemesse^ id est hominemf idestJesum; patrem autem spiritum , id est Detim.\Ko- dcni infeileetv ioqiiiinr Glemens episl. 2, c. 9 : Jesus Chfistns Domitms noster, qui nos eeroavit , cnm prmmm essetSpiritus , cttro faetus est. Quo speetat iliud Aitgosiini episl. 140^ adilonoiratiim, n. if : Verbum caro fkctum est, ei habitavit in nobis : reddite ticem, ei efficimini spmtut ^ et habitate in illo.
65. f^iige m.igts ad rem nostr.im facit htst Atha- naaii regiila ( Epist. ad Serap. p. 9S0) : In evangelieo semume . ut smpe memini^ cum diceret ( Christus ) se fifium hominis esse , eo ipso humanitatem snam prm se feri ; quemndm&dum ubi de Spiritu meirHmem facit , susn» iHe Spiritmm sancHsm es$e deelarat in qno omnia fnciebat. Spirttus enim est , inqiiit Ifh. de Incarn. Clirisii , Verbum Deus. Sic qui tpnd etmidem ancior esi lib. de rmiifmn^i easentia Patris et Filii et Spfr^ 1 us sancti : Dekatem er§n Verbi ipee CkriHus Spkitmm ennctnm appeUnif ti eictntm hstittamitmfH sMOiH fii^tm
G&NERALtS. 38
A hominis appellavit. Ilinc (Hregorids Nnzinnz. Or. li , n. 49 : Chrislum elsisiere docel unum ex duobus con- traiii^y cnrne nimftum et Spirilu,qitorumaltcrum dei' tatcm dcdit^ alterum accepit. Ilabes el in Commentario Olitn Ambrosio adscripto iii tlom. i, 3: £tfm, qui etnt Dei filius secundum Spiritum sanctum , id e$t se- eundum Deum, quia Deus spiritus est , et sine dubio sauctus est , factutii dicit juxta carnem Dei Filium ex sernine Ddtid, ei In Tr.irlaiu de flde orlhodoxa apud eiimdcin Ambrosiiiih, Cum hoininem itiduere dignatus tit Christus, non labefn ceternitaii iiitulit , ut Spiritum in carnetn mutardl. Ad llilariiiiii nostruhi ul redca- niu.'!, mlitiiiiiis quod ciihi iios in Ciiristo Deufn et ho- minem, illc Spirilum et hoinihem disliiigiiorc soleal : ni maims, iitqOit llb. it de Trin. n. 14, Spiritus Chri-
fl 9tns, idemChtistns hotno esset. Sed lacendum ndit cst, qfffWf ipse dnla opera llb. Vhi , n. 25 , eiemplls c Serlptofa flddocils d^imolistrai, Spiiitus vocem Palri, FiKo et Spiritoi sanct6 essc communciii. Unde ap- parct, ciif Iffa tim ipsl qu,im cjctdHS Palribiis ad di- vihitaiem slgniflcanddm ramlli2lri& fucrif.
61. Qfuod cum iia esset, cul ex fribus persbnis ap- titis fentigrlieret llliid Angeli , Spiritus Sanctus super^ veniet inte.ei adjunctls dijndic.iiidiim fuit. Siihjunxil vero Angelas, Et tirtus Attissifni obuiiibi-avit tibi : un- de fafcile obortl c^tcogltalfo, tntiiih illiusde Dei Fi- lio esse sermonem. N.im el Fjliiim Dci virlutem ApostoItiS I Cor. f, 21, fcognominal, et ei Altissimi virltitem essfe propHahi vidciu^, pcr qftem Pater, qui Aliissimns est, tinivcrsa cbndidit.
C 65. Irrtellectunt hunc hoff fncdiocriler connrmabat pf ophelia Salomonls, l*rov. ix, i : Sapientia cedi/ica- vit sibi domum : qnam cnm dc Verbi corporatione vul- go interpretentur Patfc^ , uniiin illUil profdrre salis crit c celebri Lconis ad Flavi.nnum cplslol.i : jEdi- flcante ai6i Sapientia domUm V^rbufti caro factUin est , et hnbltavit in nobfs, hoc est In ed carne (\uaiii assiitiipsit in homine. IHIarins verO prophetiac hiijus auctoritate ronvictiis adeo fult , Fiflunfi ipnunl 6lbi corpus for- massc atque coapttfsse , nt propter eam diiibigere se dicat an Chfist<is sccuudurtf formam servi formatus .1 Paire dici possit : Et nescio , an quod formatus in forma servi est , referri possit ad Patrem , ut formatus ab ipso sit : Sapientia enim ipsa tsdificavit sibi domum^ nt hnbittirct M nobis. Nori sic tamen intelligeMda est
D h;pc rffhfS duhrtatlo , (f0:fs! Christi corpus Patris ac Spiritns sancti opns esse HtHi sentiAt; sed quoJ il- lud a Frlio ^roptia qnndahi raCione , i\w. In Patrem aiit Spiritnm Sancinm non convehiat , coriditiim ac formainrh esse opffietur : crum omn?rfo ard modum' , (fno Sapienti* ccrgnomen nni Fffio atlribufmtfs, fifcel unam esse credamos Patrfs , Filfi et Spih'tus Sahcti sapientiam. Atras enim ofVnne Fifii opus, opus Patfis esse tnnto fldci studro pro^nat, ut etfm insepa^abi- IraTrinitatte Cpera credhfis^e nulhrm dubiufh sit.
66. At qtmvi^ loco perrrrmas sit Bifafriirs, ut Spiri- tum frtf Vifgfritem «ii]^er^enfeWf*m FilWirf ihtfelfrj[6ret ; consiai mxh , t\ ccFWiSpiWft^m Clnrffit? it t* frgih*e trattaflill synWiyfV»# fitrMer 9phmi t^ fmi ioces.
SD
PRiEFATlO GENERALtS.
40
Quod si quis per se experiri volet , confcrat vicinos A riis illis cognominibus unicum Dei Filium Intellexerit.
unius ejusdemque libri x locos : et ubi nuin. i5 le- gerit, Gliristo omnis causa na$cendi invecta per Spiri- tum ; quid Iioc sibi velit declarabit illud num. 16 : Caro nonaliunde originem sumpserat quam ex verbo, Rursum si moveatur quod ibid. Iiabet : Virgo enim non nisi ex suo Sancto Spiritu genuit quod genuit^ et quod niim. 17, asserat filii hominis originem ex i«- perventeutis in Virginem Sancti Spiritus aditu ; scru- pulum levabit num. 18,ubi de Christo aflirmat, Ipse enim corporis sui origo est, iitpote, iiiquil , in [ormam corporis nostri virtutis sua potestate subsistens ; vel cum post pauca pruedicat, nostris eum carere vitiis, per virtutem profectce ex se originis.
67. Ncfiue liic silendum est l^hilippi ad Johannem responsum. Giim enim in illis Hilarii lib. iide Trin., B monstraret ; argumeniumqiie dilueret , quod ex hu-
Submoto igilur hoc scnipulo, qui Johanni scandalo maxiino fuerat, quid alios etiam moverii, ut Hilariura sensisse dicerenl, Chrislum ex Maria nihil accepisse, paucis expediamus.
HI. Aliquot loci , in quibus Hilarius Christi carnefn ex matre sumptam negare visus esty expianantur,
69. Cum nuila esset de Chrisii ex carne Yirginis generatione controversia , non multum laboravit Hi« larius , ut cam comprobarct. Immo cum lianc iiltro concederent adversarii, atquc ex ejus humiliiate Chrisli divinitatom exieniiare et iiifirmare contende- rent; hoc ei niaximc enitendum erat, ut in Chrisio , practer humanam naturam , etiam divinam essc de-
Spiritus Sanctus naturte se humance camisimmis''
cuit^ hic blasphemiain cogitaret; prudenler episi. 5 rcspondit Abbas longe sapientior : Cum ergo dicitur vel Virgo de Spiritu concepisse , vel Christus carnis originem accepisse^ non intelligitur quod divina sub" stantia in carnemtransierit, vel conceptionis hujus causa materialis exstiterit ; sed adventus ejus in Virginem et mira operaiio designatur , per quam Virgo generat , et Christus generatur. Recte quiJem ille, si tamen in his, adventtts ejus in Virginem, Verbi, et noii Spiritus Saiicti advenlum intellexit.
68. In enucleanda Spiritus sancti voce forie jam longiiis oratio processit. Sedcum heterodosus iiostra aetate celcbratissimus , primos Ecclesis Pat^es in
mili illiiis de Maria gcncrationc conficicbalnr. Qiiod ut pncstet, (istendtt Marinm virginem ncquaquam virtute natiirali , scd propter legcm commuiiem, Christuin peperissc ; sanctum vero S)iiritum , hoc est ipsummet Dei Filium , in eam superveuiciitem , dlvina virtute sua corpus suum ex virginis carnecffor- masse atque assiimsisse.
70. Qui haec observaverit, illud libri x, n. 16, qiiod Johannem tantoperc commovit : Non enim (Erasmus obnitentibus mss. addidilf^c se) corpori Maria origt" nem dedit , nullo negotio percipiet ita dictum , qiiod videircet Maria corpori Ghristi originem aique prin- cipium naturali sua virtute non deJerit : «( quia, in- qiiit Lco iaiid:tta ad Flavianumepistola c. 2, coneeptut
multis errassc,acnominatim Filium et Spiritiim Sanc- G Virginis divini fuerit operis, non de natura eondpientit
tum solere confundere asseruerit ; nostris observatio- nibiis noniiihil iiecessario adjiciendum cst , ne quis iis confirmari putet lam imprndentem iilins asserlio- nem. Aliud certc est primos Patrcs ad enuiitiandam secundam ac tertiam Trinitatis personam eo vocnbulo indiffereiiter uti, quod temporis processu tertiae pro- priuro f.ictumest : aliud, eos personales utriusque pro- prietates confundere. Decursis quidem aliquot s.TCuris teriiae persouae proprium habitiim est Spiritus sanctiso, cabulum, quod prlmis aiidierat toti Triiiitati commu- ne : at niisquam apud Patres reperire est coiifusas c^ non distinctas Filii et Spiritiis Sancti persoiias ; ut , Tcrbi gratia, illud Evangdii, in nomine Patriset FHii et Spiritus Sancti interpretantes , Filium et Spiritum
fuerit caro (ioncepti, Nec cum Johanne llilarium secum pugnaiitem censebit, sed in conceptione Chrisii quid Dei, quid inatris sitaccuratc distiiiguentem siispiclet, cum post allata verba : Non enim Maria corpori origi* nem dedit^ continuo legcrit, Ucetadineremmta partum-- que corporis omne quod sexus sui est , prwstilerit, Aut si lixc puguant , pugnet et illud Leonis mox meino- rato loco, ubi ipsaiu Hilariiscnlenliam aliisdumtaxat verbis videtur exprimerc : Fecunditatem enim Virgini Spiritus sanctus dedit,v(r\tasautem corporis sumpta de corpore est; pugnet ct quod Gregorius Naz. Or. 36, n. 93, scribit, Mariani csse Christi matrem juxta (e- gem et non juxta tegem generationis ^ vopo xai oO vo/xu yfvviiercuc ; Tcl quod epist. 1, ad Cledonium, detendit,
Sanctumconruderint,nec8ubsistendirationedistinxe I^ Christum scilicet in Mm^i divino modo , quia abtque
viri opera^ el Immano , quia procreaiionis lege^ forma^ tum esse ; secum deniqiie pugnet hxc de mirabili eju^dem Virginis conce|»tionc Tertulliani sententia , Peperitf et non peperit : peperit emm^ quas ex tua came; et non peperit^ quw non ex viri semine^ sed ex Verbi virtute. Certe cum iii Virgine nuniquam conceptum fiiissct Christi corpus , nisi superveniens iii eam Spi- ritus recunditatem ei pr.vstitisset ; non ipsa Yirgo , sed Spiritus dicendus est corpori Christi originem pracbuisse. Recte igitur dixitHiarius num. 16 : Non enim corpcri Maria originem prwbuit : iiec niiiius vere nuro. 18 subjecit, Ipse enim corporis sui origo est, 71. Ut probetScultetus, videri Hilarium Cbristi ex
rint. Quod autem h»c Spiritus Sanctus superveniet in te, et alia hujusmodi, quae uuoc ad Spiritiini Sanctiim referuntnr, retulerint ad Filium ; citra errorem et absque ullo fidei periculo factiim est. lis enim verbis aut persona quao corpus a Verbo assumtum condidit , aui qu» illiid assum>it significatur : si qu» condidit,iiitegra eritfides ad qiianilibetreferaiitur; sin auiem quae assumpsit, ad Hilarii aliorumque Patrum interpretationem erit redeundum. Itaqiie ahsque iilla divinaruni personarum confusione dixit llilarius, Dei Sphritum Dei virtutem , Dei sapientiam , Dei Filium et unigenitum Deum , ad remissionem peccaH condemna' tionemque peccati UgiSf hominem natum esse : curo va-
41 PRiEFATIO CENERALIS. " 42
Uaria carnem negarse, liunc unum ex lib. x , allegal A lu^ cnim in toto libro tertius alius locus est, qui sus-
locum, HominU habUus e<l, origo non hominis : quem in loio libro frusira qux^sivimus. Vcrba tanien modo explicata num. 16 : Pion enim Maria corpori originem didilj eom indicare voluisse buspicamur : quibus con- nexuerit bxc iium. 23 : Non fuil habitus iUe lamquam hominlit ud ut homime,.. dum et habiiui carnis in na^ Hmiaiis est veritate. Ut igitur nihil iiovi afferl, ita nihil novi binc a nobis desideraiur. Tantum notanda lio- nlnis in verbls Patruin referendis liJes, et qiixdam ad Lnberactandam eorum fidei fainam propensio. Nam in solo numero 25 uiide assuit verba : Hominis habitus ctl, Hilariiis Cbrislum ob veram ex homliie nativita- tem verum bominem esse ler diversis niodis repetit : et boc ipsum iii numero subsnquenti noti seinel iiicul-
picioiii jpsius faveat. Al vero si obscura sunt |h>s- triina veibu, lucem pra:reriint prima. Si eiiiin taaria aliuiide non suscepit quod edidit ^ nece>se est ut pro- priam ipsa subslantiam submiiiistraveril. Quid est igilur elementorum nostrorum pudor, siiie quo car- nem Christi provexii? Uuc ipsum, qiiod Gregoiius Naz.,Or. 55, n. 2(),iii communi htMninumgeneraiioiie dictu pudeiidum significat , cum :iii : Haud niagna es- set hmc generatio ( Verbi), si a le percipi possei ; quippe qui nec tuam quidem noris , aut certe exigua quadam ex parte perceperis , quantumque te dicere pudeat, Nec aliiidsibi vuliapud Hilaiium.carneiii Ghristi sineele- mentorum nostrorum pudore provectain esse, quani quod apud Leonem, Serin. 5 deNat. Dnm., c. 4, con-
cai. At vero naiiviiatem eam veram ncn essc. qu;u g ceptui spiritali nulla [uisse lerreni seminis mixta con-
propriam ejus «x quo orluiii liabet , sulistantiam non acceperil, quanto studio ubiMue dcfendit?
72. Ab illo aiitem divino Spiritu, cujus virlute Virgo concepit, Hilarius, lib. x, n. 55, conceptionem Cbrisli spirllalem cognoniiiiat : Dum et corpus illud corporis verUasesl^quod generalur ex Virgine; et extra corporis nosiri infirmiiatem est. quod spiritalis conceptionissump- mtexordium. Eamdem ob causam caro Ciiri^ti a Ter- tolliano {l.de came Christi^ n. 19), spiritalis iiuncupa- tor : et ipaismet concepiionis spiritalis vocabuiis Lco papa, Serin. 5 de Nat. Doni. c. 5, uiitur.
73. Idem Christi corpus ccelesie vocant alii propter caiiMUm unionem^ commixtis videlicet ut naturis^ ita eliam ttomlnibus, atque ob arctisrimam conjunciionem
tagia, Meuieiii ipse suam absque ull.i ainb'giiilate apcrit lib. xii de Trin., n. 50, iibi qu:i*slioiie insii- luia cur Christuin factuin ex muliere Aposlolus dixe- rii , acute respnndet , eum non exlra raiionem faclmn de muUere loculum esse , quem naium sciibut, frequm^ terque dixisset ut et nativitas veritaiem generationis os* tenderet , et faclura uuius ex uno naiivitntem prolesta- retur; quia humanas permixtionis coueepium facturw no- men excluderet , cum factus esse ex Virgiue disceretur, qm naius magis esse non ambigebatur. Qua. quuiso, ra- tioiie pl.iniiis pauit Christi ex Virgine singularis coii- ceptionis modus iia expli&iri, nt et ipsius i x vera maire vera nativitasasserereiur?Cui non perspii^uum esi, Hilarium, dum libro iii elemeiitorum nosiiorum
inter se tieisnm commeantibus , ut loquitiir Gregorius Q pudorem a conceplione CliriNli reni<ivet, non maler-
Maz., Or. 51, n. 12, concinente Aiigu^tino (lib. contra Serm. Arianorum, c. 8) , cujus verba sic describit S. Leo epist. ad Flavian., c. 5 : Propter hanc uniiatem penonm tn utraque natura inietligendam , et Filius hO' mnis legiiur descendisse de ccelo , cum Filius Dei car- nmdeea Virgine de qua est natus,asiumpserit. Ai Hi- larius denominaiionis hujns rattonem ex eo maxiiiie espliGai, quod sacrum illiid corpus Verbi opus sit de eoelo descendenlis. Carot//a, iuquit, lib. x, n. 23, id esl pams itie de ccelis est^ et iiuin. 18, ut per hoc, quod daeendens de calis panis est , non ex humana concep' ftoiM (sed de Spirilu e coelis superveniente), origo esse eorporis existimareiur ; dum codesie esse corpus osten- dilwr. Quanquam cum inter conditioneui corporis, et
iiaB carnis substantiam , sed laniuni humance permix- tionis conceptum negare, et adstruere unius ex unona» livitatcm.
75. Igitur id ei omnino suiit elementa noslra, qund iniiia iio4ra : iieqiie hs verbis taiii rei concepix substantiaiii , qiiam modum quo cnnc piiur oxplicat. Qu »d illuslrat nnmerus 35, lib. vi de Triii. ui)i ineffa- bilfin xlern.T generaliouis moifuni iion ad n<»stram nasceiidi i-ati mem cogiianilum esse sic admonoinur : Non enim per consuetudinem humani parlus Deus ex Deo nascilur^ neque per eiementa originis nosira: ut homo ex homine propellitur. Hi ic et id dilniiur, quod Joannes, ut ex epistola Hunaldi apud laudatum Phi« lippuin, pag. 97, apparel. ex lib. xdeTriii., n. 35 ob-
cjusa»samptionemnulluinintervallumcoiistitiiat, scd D jiciebat : Quia quamvis forma nostri corporis esset in
unum et idem esse iniiuat moinentum quo Spiritus eandnM desuper vemens Virginis interiora sanclificavit et qao naturm se humance carnis admiscuil , et id quod alienmm a se erat, vi sua ac potestate prasumpsit {Ub ii, de Trin.^ n. 26), ipsins iulerprelaiio noii inultiim abest ab expiicatione cxterorum : insuper et onfir- mat, quod comniuni lidc reccptiim , Leo iii cadem epislola Augustiiium ex eodeiii luco rui sum imiiatus sic enontiat : Natura nostra non sic assumpta est, ut prius ereata.postasiumeretur^sedut ipsa assuniptione crearelur. 74. Erasinum prxterea movit illud libro iii, n. i9 : Et certe non suscepit (Maria) quod edidit , sed caro car- nem rine ilementorum nostrorum pudore provexit. Nul- Patrol. IX.
Domino , non tamen in vitios(B infirmiiutis nostree esset corpore, qui non esset in origine, quod ex conceptu Spi~ ritus sancli Virgo progenuit : quod licel S''xus sui officio genuerit , /am«ii non terrenm concepVonis genuit ele* menlis. Genuit etenim ex se corpus , sed quod concep' tum esset ex Spiritu ; habens qu dem in se sui corpo.is veritatfin, sed non habens naturoe infirmiiaiem : dnm et corpus iliud corporis veritus est, quod generatur ex Vir^ gine; et extra corporis nostri infirmitatem est^ quod spi-^ ritalis concepiionis sumpsit exordium. Neiiio forte non mirabiiur iinpnideniiaui, ne iniiuiiaiem dicam, cen* sorum Hiiarii ; qui ne uniim quidem locum repre* bendere valuerunt, in quo non disertis verbls asserc-
K
45
PhjBFAtrt GENERALIS.
44
ret alitidt qiism qood eurti bpinari voloeruni. Quid A lisma sit iinum. Quod unum $unt in tanla gentium.
enim magis iniquum . ut aliius dicta nnn repeiamus, quam carperc quod postremo loco diciiur : Non tet' rence conceptionit genuH elementii; nec curare, aul non aiiendcru quac proxime priecedunt, quod sexut m of- ficio gennerit, aut qunc siatlm subjunguntur : Genuil ttenim ex se eorpu$? Al eamdeln inlquitJitem longe antca passus esl Cyrillus. Qtiippe cpist. ad Joannem pag. 106, tom. v queritur, se ab adversariis liisimu- lalum, quasi $anctum Christi corpus non ex sancta Virgine iumptum dicerel : Cttm, inquil, inteltigere opor- tuiiset, universnm fere certamen pfo fide a nobit esse iusceptumi guod sanctam Vit-giHem Dei gehitrieem ezse constanter affirmamui. At si sdnctum eorpni nostri omnium Salvatorii Chriiti non (x VirgiHe natum , sed
e calo aliatum aiserimus; quomodo iltam Dei gertitri' B dispiciamus.
conditionum^ sexuum diversitatCy numquid ex assemu voluntatis est, aul ex sacramenti unitate; quia his et tapiisma sit unum, et unum Christum induti omnei iuht? Sic num. 9 , et rigantem et planlaniem ex eo bhUth esse cohctudit, quia ipii in uno baptiimo renoft, una unius regenerahtia bapiisvii dispensatio sint; et paulo post , quia et ipsares eadem effecti iunt, ut e/us- dem reiet efficientice iint mininri; quasi dicerei : Ideo unum sunt qui rigat ct qui planlat, quia ad unum ef- fectum , ad unum scilicet baptisma conferendum, uniim iiisii*umentum sunt. Demum num. 12 natura eos Unum esse ininiit, qiii honore uno potiuntur, quia honor naturce aut species sit aut dignitas, Sed in quo nos ciihi Cbristo nutura unum voliierit, propiiis
eem esse intelligemui t
§ tl. — DE NAf URALI HOMUIUll UNITATE CUM CHRISTO , EOQUE MEDIANTE CUM PATRE ; UBI ET VERA HILARII DE EUCHARlSTliE SACRAMENTO FIDES A FALSIS SGUL- TBTl INTERPRETATIONIBUS VINDICATUR.
76. Inter sententias Hilarii sibi strspcctas Erasmtis iir praefaticwe sua recensef , quod cum atias, tum in li^o de Triniiate octato, magna contentione defendil, moi quoqme cum Patre et fitio unum esse natura , rtdh adifptioner neque eomeniU, Qtia in censura duplicitcr ^lissimum peccat, primo quod non attendeh^ qnid Urbrios nalwra unum deflniat, de his vocabulis ex nostro iisa dijndieet : dcinde quod qua ratione cum
78. Vii* non ihinus ob acumen ingenii quam ob pictatem suspiciendus , nexum illum naturalem, quo nos llilarius cum Cbristo deviiiciri vult, inieiligen- dum pulnt Spiritum Dei , qui Cbristianarum anima- ^um vetul aniina sit , vitani eis iribuens ac motum ; ht fidelcs omnes a beato Petro unanimei non imme* fito sint appellati. Hinc quippe flt, ut quemadmo- duih singula cujusque liominis membra cum anima ad connciehdum uhom corpuf:, iia singuli fidclcs cum SplNtD Chrisii a(f cornponendam unum Chfisii cor- pus, quod est Ccclesia, haturali nexu devinciaiitur. Cul iiiterpretationi favet, quod proxime ex lib. viii <Te Tfih. relatum est , orhries in quantalibel diversi- (a(e haCura unuin esse , quia ununi Chriitum induti Palref qua cum Filio nos naCura unum senserit, non G omnes suitt. Neque alio sensu Gregorius Naz. Or. 26,
dislinguat. Sed cum Hiiarius nos cnm Filio natura onuiit eo maxime probet, qnod ipsauimet earnis nos- trx naluram assumpserit; qui hanc iliius sententta Erasmo perspecta esse potnit , cui visus est cnrnis noslrse substantiam Chri!>to denegare? Rinc nemo non videt, quam cum superiore connexa sit baec dis- pntatio. Quam autem sit necessaria , bine probatur, qnod qui ignoraverit Hilarii ea de re seutentiam, toto Hb. VIII do Trhiit. aliisque passim locis pltirimum laboret nocesse est. ITunc nutcm Inborcm nonnullis lcvarc iion illibcnter suscipimus.
77. Primum igilur obscrvarc jnvcrit Hilarium non uua ratione nos cum Pairc el Filio, sed proxime cuin Filio, eoque tuntum mediantc cum Patre nntura
h. 17, cum premisissel, aiios in Eccleisia esse qui domlneniur et praesiui, alios qui pareant ac regan- iur; subjicit, Fiunt iamen utrique unum tin unum Christum ab eodem Spiritu cotutricti et compacti , afxfortpa €v 6tc £va XptffTOV utto tov avroO (ruvapfAo^you- fxEva xac o-uvrids/iisva TrvcUfAaTOC. Quo speCCat iiiud Au- gustini serm. 268, n. 2 : Quod esl spHritui noster, id est ariima nottra, ad membra nottrd^ Hoc Spiritui sanctug ad membra Chritti, ad corpus Christt^ quod est Eecle^ iia, et Scim. i67, n. 4 : Boc cgit Spiritui idnctui in tota Ecclesia, quod ajit aninia in omnibui membrii unihs corporis,
79. Miuus lamen ad Spiriium , qaam ad corpus Cbrisii ralionein babei Hilarius, cum naturalem illam
iiiHiin dicere , quod ex sequenlibus perspicuuin (lct. D homiuum cum Cbrislo unitatem considerat. Ac sicut
triplex quodam modo Chrisli corpus esl , naturale videlicet, quod sumpsit ex Virgiiie; sacramenkale , quod nobjs in Eucharistia reliquit; ei gloriosum , qiiod in coeluni revexit : ita ex iriplici illo capiie nos cum Chrisio naiura unum essc osieudit, dum et ille nalurnm nostram assuinit iu liicarnatione , ct nos veram illius cainem recipimiis in sacramento Eucha- risti^c , ac demuin camdem, quam a Patre accepit , gloriain nobis retribuit iu corpoium reparatione. De triplici illa unitate sii)gillailni ajj^nduih. I (Jnitas hominum cum Christo o6 naturam illorum
ab eo assumptam, 80. Phito^ophi veteres, tullio teste iib. i, Quaest.
Deindc cum ex hominum arbitrio pendeant nominum denititiones , qui unum nainra deflnial attendcndum esl. Ila'c aiiteni vocabula lalins a|ud eiim quam apud nos paterc binc inainfesium est, quod lib. vin, n. 9, generaliin dicat : Qui per rem eamdem unum sHut, natura unumsuntj non tantum votuntaie. Ex (luo Goiicludit num. 7, fideles, qiii per fidem quar uoa cst untim suiit, non solo consensu unnm cssc. Si erqo, im|uit, per fidem, id est, per fidei unius naturam unvm mnnes erant ; quomodo non naturatem in his in- leUtjii uniialemf qui per naturam uniut fidei unum iuni? Rursum naturalem eornmdem unitatem nnm. 8 confirmat, quod his unmn Chrisium indutis bap-
15 PRitlFATIO GlilNEHALIS. 4G
Acad. , hormnem etse eensebanlj quan partem qnam- k 82. Non aliud sib! vnlt Prnesul no^ter , cnm I. viii,
ttam emlalis et univeni generis humani , eumque eise conjunctnm cum homimbut humam quadam societate» Ihud procul db hac eorum senlentia abesl lliiarius : cnm tn Psal. liv. n. 9 , de Clirisii corporatione aii UmvenitaHs nostras cnro est fdctus; et in P<a1. li, n. 16 : Ut et FiRut hominis enset Ftlins Dei, natu- ram in se unfwrtfB carms assumpsit^ per qnam effec- iUt )sera vitft, ^ius in se univei'sa? propaginis tenet ; tft hum. 17 1 Virbum caro ptctum ett , et habitabil in fiobity naturam ^citicet in ie totius hummii geneiHt as- TiUment. Pluilbnfs alils locis idipsum signfificat ; sed Idculeufufn eStiTltid cap. 4 in Matt. num. 12, ubi ci- viiilcm snjfrh mbutem^sitahi, camein a Fllk) DeJi 2ssamptam imcrp^eiatrir in bnnc \nodurn : Civitatem
ad JKTreticos , qui nullam nobis cum Chrisio nisi conseiisus unilntcm recipiobant , sermonem sic con- verlit n. 13 : Interrogo utrumne pcr natnrw veritatem hodie Christnt in nobis sit : ac dciiide prosequilur , Si enim vere Yerbnm caro factum est.., quomodo nmi natftralitpr manere in nvbit credendus est , qui et na* turam carnis noBtrce jom initeparabitem tibi homo na- fus atsumpsit ? Jnxia^iflpc Anrfwosius lib. iv de Fidc , c. W : SinH unitatem fateor ww vit(e ceelesiit fn Pntre et Fiiio per dhinas unitfttem tubttantiw : ita vet divinte vaturK , vet Dominicee Incamatifims excepto privitegiOy tocietdtem nobiscum vita spirit(dit in Fitro este profi- ieorper liumana: unitalem naturw : Quatis enim cfjelet- tit , tates et ccetestet. Denique ticut in itto sedemut ad
taritem quhm aitumpserat riuncupat; quia ut civitnt ex B dexteram patrit, non quia cumipso sedemut , tedquia
tarietate ae muttifudine consislit linbitantium; ita in eo^ per naturam suscepii corporrt , quasdam universi gene- rit humani coitgregutio continetur. Atque ita et ilte ex nottra in te congregatione fit civitas, et not per con- voritttm camit suce sumus eivitatis habitatio. Hand nh» feiiuili ratione Gre^orius Nyss. iuilio loin. II in i Cof. rv, 8, dc Christo loqullnr : Corput ejut omnit est na- tura Anmana, cui est admxtus. Ita et Cyprianiis in -Dohilnic. Orat. dc eodem Domino nostro dicit : Ipte in nnu dninisportovit : sccum, inquil Anguslinus fu Ps. Lxxxv. n. 1, Nos facient unum hominem, caput et cttjput.QviibMs planc conscmit Alliannslus^Or.^ cont. Ar.,)]bi liajc Clirisli verha : (Jt omnesunnm sint, sicut r», Pater,in me et ego in te, sic interprelalur : l/<t tan-
tedemns in Chritti corpore; ticut, inquam.tedemnt, in Christo per corporis unitatem , ita et in Cltrrtto vivi- mut per corporit unitatem. \ide cjusdem eplstokim 76 nd Irtrneum, n. 8.
85. Oh naturnlem illnm humnni generls cnm carne a Christo assoinpia unllalem Hilarius in Psal. m , nnm. 16 ct 17 docet, loti humana! naiuitc ractum esse jiis nd regnum Dei ; a qno nemo cadat , iilsi aut per infidelilaieiu aut per stmliiafem a Christo , in quo jnm velul insilns esi , cra»liceiur, non prohibi- tnt unqnam inette , quia per nnlura atmtmplionem in- cdla sit receptut , ted ob infideiitatis crimen nalura: consortxoindignutexistem. Sicci in P:<al. cxLiii, n. 18, saluteui carnis suic in c»»ntempIa!loneTesurreciionis
Kiuam omncs a mc gestati, omnet unum tintcorpus, et C Chrisli gentes jam Intncri scriblt. In eo enim , inquit
witts tpiritutt et in tirum perfectum occurrant. Quid alhid sihi vult quod nil Cyrillus Alexand. Dial. 1, p. 407 : ffos quotquol hominet tuwut, naturali vincuio m identitatem esse eomtrictos. Leoiiem quoque, Am- bmmm nc vutgaiam Tiium Bostrensem eadem lo- qoCYuli rationeusos esse osteudemos lib. ii de Triu.,
^p. 800, n. g.
81. Ob Has iocatidnes vidcri possent sancti illi Pa- iffes exisYlmas^c, nonsingularem, sed universam f^e- ncris hirmani nalnmm a Chrlsto fuissc assumptnm.
-flflc lamiln pmins senserlnt, eum natnfic unius ac Bingularis snsceptione untvcrsani in ea tonnissc. Non obscura est cn dc rc lliiarii sentcntia, cuin lib. n de Trlii., n. ^o, aii : Nos eguimut ut Deo ctito fierei, id
in Psal. cxxiv, nuni. 4, tnmut, resnrrectionem nostram retnrrettionenottri in eo corporis-tpecutantet. Ex quibus conflnnatnr , quod snpcriori disputaiione salis sii- perque demonstratum puinmos , quam non ncgarit Hilarius Cbrisinm ex Maria» snbstanlia carncm as- fiumpsisse cum homlnes Christo natnra unitos ideo afflrmarit , quod eam ipsnm susceperii carnis natu- rani ntque substantiam qua consiamus. Cunr aaiem naiuralis hujus unitatis glorinm nulli bomlninegel ; palel quod diximus minns cuin ad spirilnm Christi , qno soli fidelcs nc boni cam Deo uuiuntur , quam ad corpus illius respexisse.
II. Hominum cum Christo unitat ob carnem ittius in Etf- chnrislia perceptam.
fff, aitnrnpHone, carnis unins intema universce carnis^ 84. Alter cjnsdein unilaiis explicandai modus peii- ineotefist. Necjne vcro hoc uni Christo privilegiuni iri- tnr ex conununione carnis Chri^li , qnam in Eucba- i)ai<, itt in eo omues existant. Idipsum et dc Adnni ' rislia^ sacramenio percipimus. Nc']uc hoc alierum nr-
giimcnlum a priore separat Hilarius; sed ulroque in uiium composito , noslram cuin Chrislo naluralem unitatem sic declaral (lib. viii, n. 15) : Si enim vere Verbum caro facium est , et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus , quo modo non naturaliier ma" nere in nobis existimandus est qui et naturam carnit nos^ trm jam insepnmbilem sibi Iwmo nntus assumpsit, etna* turam carnis suw ad naturam alermtatis , tub sacra- mento communicandce rarnis , admiscuit ?
85.'.Miiuni fjunninm setorqncatScullelus iii analysi linjus loci , ut proposlii arguiucnii vim elidal. Nam
etde Ahraiiam nffirinat : de Adam qnidem cnp. 8 in Matth. n. 5 : /n Adam uno peccata universis geniibus retmttnntur; de Abraham vcrocap. 18, n. 6 : In uno tnhn Aln-ahmn omnes tumuty et per not , qui unum wnnet sumus; ceetettis gtorice numerus exptendus ett. Ex qiio perspicaum est, eos omnes , qui naturac lin- rnanae cou^tirtes snnl , Hilarii aliorumque Pntruni senteiitiB,'mitiiraIi unitate esse conjunclos. El uniun- iur, iDpHilcm in illrf niassa, ex qaa omne.< omnino ori- einem Inbeiii, ^t ex qfta Christus ipsc carnis sua; ^bManmn tmtm noo recasavii.
47
PR^FATIO GCNEUALIS.
48
quoD de Gommantcalione carnis Chrisli in Cucharis- A Dau sit , Verbo scilicct assum|)tione camis nostrae
ti.i; sacrameiito perspicua sunl , dum deiorqucre co« tiatur ad gloriae ipsius coiisortium , ita iniricalus est illiiis scrino , ut vel ex pcrplexa illa dicendi riitione appareai interpretitioiiis falsiias : sic eiiiin verba al- lata explicat : Natura humana in Christo divinilati juncla at hac ratione summe mystica , ii( ipsa Christi caro nobis quoque communicetur , id esl , ut nalura unum simus cum illa, participes immorialitatis et gloriof resurrectionisqua iilafruitur.Uocsibi volunlvertfa tiila- fft ; eum ait : NHtiiram camis ad iiaturani ae(ernit:i- tis adiniscuit ; addit , sub sacrameiito iiobis comniu- nicatK carniH,tiM nonde Mymbolo canoB loquitur ; aliier enim vocabulo sacrauienii utitur Uiiarius : sed docet humiUtate Filii Dei assumentis carnem nostram com-
nihil periisse , nobis autem plurimum gloriae acces- sisse. Quod illustrant haecantiqui auctoris verba lib. de fideorthodoxa apud Ambrosium in Append. tom. ii, c. 8 : Cum hominem induere dignatus est , non labem optemilati intulit , ii( Spiritum in carnem mutaret , etc. Cuni igiiur Hilarius divinam naturara verbo eetemi' tatis significare soteai ; diini luco laudato , /t6. viu ^ ait : Naturam carnis sum ad naturam agternitatig admiscttit , simplex ac gerinanus sensus est : Non niidain et a Verbo absolutam carnis suae naturam sub sacramentu Cucharisiiac reliquit , sed divinitati suaB admixtam atqiie conjunctam , ntcommuiiicandocar- nem , divinitatis suae coiisortes nos efncerel. 88. His verbis ita inteliectis , plana est liilarii de-
mendari nobis saeramentum , id est , arcaitiiifi illud , B inoiistralio. Si enim vere nobis praestatur iiatura
^tiod el naturam tuam nobis communicarit , ut innnor- tales etiam nos efficiamur»
8(>. Pliira adversus tortnosnm lianc , infidelem ct ineptain inter|iretatioiiem retorqiiere iii protnptu est. Ac priino quideni nitlluiii in expo-ito loco de Filii humilitate verbuni reperit. Deinde verbuin communi- eatm loco eommunicandas substituit conira fidem om- nium codicuiii sive scriptorum, sive excusstirum. Sed et qua frunte iiegat Hilarium de Eucharistia locutum es8c , quia illeiamiiienit vuce , non id quud vulgo soiet , sed arcanuni quid significet i Nonne initio lib. 11 b^iptisnius lacram^fi/um ia/ii(ti humanoi appel- latur? An in hoc ipso lib. viii sacramenti voxaliiid bo- nat quam apud nos, ubi ait : Quod unum suiit iii tanta
carnis Christi , substaiitialiter iinita Verbo , quod cum Palre natura uiium est , sequitur ut iios cum Christo, eoque incdiaiite cum Patre naturaliter unum simus : quod probandum susceperat. Unde duae illae superius allatae propositiones : Si vere nos Yerbnm camem cibo dominico tumimus; eiiSi noturam carnis iuas ad tuituram mterniiatis sub sacramento commumcandm earnis admiscuit , liuc binlum differunt , quod prima sacrameiiti Cucharistici naturam &iinul et perceptio- nem sonet , altera vero naturam duiitaxatetinstitu* tionem. Inielleciiim enmdein confirmat quod conclu- sionis iii moduin subjicil : Si vere igitur carnem corpo» ris nostri Christus assumpsit , et vere homo Hle , ^t ex Maria natus fuit, Christus ( hoc est, Deus ) est , nosque
gentium , sexum diversitute , numquid ex assensu vo- C vere sub mysterio carnem corporis tui sunUmus ( et per
luntatis est , oicl ex sacramenti unitate , quia hi$ et bap- tisma sit unum f Quid vero seciindum Scultetum , albivolct illud n. 15 Chrisium, cnm ipsiiis sanguinem bibimus et manduc;«vimus carnein, in nobie per sacra- mentorum inene mysterium , nisi Cln istaiii in nobis inesse per mysieriorum inysteriuin ? Ac nc plura huc congerainus , consulat Sculteius Tract. P>al. cxxxi , n. 23 , audiati|ue ibi coBiesleiu Jerusalem definiri con- cordtm fidelium cmtum , et sanctificatas sacramentis Eceleeiw animas.
87. Prxterea ludit et illudit Scultetus in verbo wur- nitatis. Nain cum afteriiitatero naiura divina sola pro- prio sibi jure vindicet , uti cap. 25 in Matth. n. 5, do- cetur , lianc ab Hilario mtemam vel wtemitaiem sim-
boc unum eriinus , quia Pater in eo est et ille in iio- bis) : quomodo voluntatis unitas assentur ; cum naturo' lis per sacramentum proprietas , perfectof sacramentum iitunitaiisl Qnid cniin hocsihi vult, nisi quud cum illiiis , qtil vcre Deus esl , Vf*rain caniein sumimua, haliemus unde ciiin Patre copulcmur: quia per veram Christi carnem iiubis imperlitam in eo suinus , qui per iiaturam diviiiiiatis in Deo Paire sit. Sicque natH' ralis per sacramentum proprieias perfecta sacramentum e$t unitatis : hoc est , prupria carnis Christi natura , per sacranientiim Cuchari^tioB nobis pRestiu , vinca- lum est perfectae inter nos , Christum ac Patrem unitJiiis. 89. Frustra igitur tergiversatus est Scultetus : froa-
pliciter appellari aut non adverlii. aut dissimulavit. D x^ eum sermunem, in quo se Hilarius de nostra cum
Gerte curo adversus ha^reticos, qui iiiQestiludtncm in Deum propier se cadere posse asserebant, cap. 3! in Matth. n. 2 , ait : Ac si aternitas naturam fragilitatis acceperit , et poslea , ac si aternitasdemutata in me- Ciim, etc, an aliud sonat aternitas , qiiam qnod divi- mtas f Quis etiam iirgei , his Fragmenti ii, n. 32, Terbis : Idcirco immHiabiiis et inconvertibilie filius Dei^ utinassumptione hominiscorruptionipotiusgloriam m- tulerit^ quam labem eeternitati ; divinilatem eeternitatit voc:ibulo enuiiiiatani e^se ? iiihil enim hi> fere aiiud aignificatiir, qnain qii«»d illis lib. 9. de Trin. num. A : Contumelim suce votunta* , fioilra provectio est , dum nec amiuit iiie quod Deut ett , et homini acquirit ut
Deo per 1- ucharistiam conimunione loqui, tot tani- que diversis mudis declarat, noii de tymbolo cmnm^ sed de quodain gluriae consuriio dictum esse conten- dit. Neqiie vero iii coacta illa interpreutione con- st;ire ipse sibi pntiiit. Ubi eniro locnm attlgit pruxine allatum, notque vere tub mysUrio camem corparit tm tumimus ; concedit tandem etiam superion^m , vm not verbum camem eibo dominico tumimut, dictum esse de sacrainento coenae. In boc enim altero se lialterc puut iinde fncum ac furoum faciat, qiiLi in eo adjectuin reperit sif6 mysterio, Quasi vero iiudam et crudaro Cbristi cariiem, et non sub mysticis Fpecic- bus velaUro in buc sacramento nos accipere Ecclesia
49 ' PRiEFATlO GENERALIS. 50
nnqiuim docnerit aiit credideril. Scd si placcl in A 92. Hanc auicm carnalem, ut iu dicam, Clirisli
pncseiitiam nrni in nobis tantum, seu non in solti usu
Qno loco Bvtb Mffsterio ; placcat iii utroque vere cttr- mtm tumhmu : placf^at in primo vere Verbum carnem Mmmmui. lioc est eam ipsam carnem, quam Verbum ex Maria jain sibi inseparabilein assumpsii.Certequi totum llilarii locum eipcndet, illum credidisse iion inficias ierit, nos in Euchansiiae percepiione Chrisii carnem lam Tere sumere qiiam vcre iii ieiitp«)raria gencratioiie siia assumpftit illc noslram, etqiiam vere iu aDterua accepit substaniiain Pairis.
90. Imnio cum boc postremum, de quo litigabant Ariani , persuadere conetur ex ea ratione , qua car- nem Christi in hoc sacrameiito accipimus , apud illos in coufesso fuerit necessc est, nos in Eucliarisiia per- ciptcuda Teraro c^mis Christi iiatiiram perripere.
poDit Hilarius : si quiilem absolule et ante omnem usiim carnis et sanguinis veritatem sic asserit ; de ve- rllale camii el $anguim$ non reliclus e$t ambigendi /o- CH$ ; nunc enim ei Domini profe$$ione, el fide no$lra vere caro esl , et vere $angui$ : ac deimic s icramcnti biijiis usum et efTectiim declarat his vcrbis , et fuBC hau$la atqne accepia id eficiunlf ut el no$ in Chri$to, et Chri$tus in nobi$ $it, Pneterea udu esse aiiibigenduni dicil de vcrilatc camis et sanguinis , postqnain Chris- tus proressione sua hoc tesiaium fecit : ntqui ante usum Christus uroressus est : Hoc e$t corpu$ meum^ hic e$t $angui$ meu$, Qiiid ? cum superius metnorat a Christo natiiram carnis svlx ad iialuram diviiiit itis,
Qnippe ex evang«*licis hisce verhis, $icut mi$it me vt- B $ub $acramento conmunicandas carni$ ad iiixtam ;
vem Pater, ei ego vivo per Patrem ; et qui manduca- verit camem meam et ip$e vivet per me, concludit, vi- v.'f ergo per Patrem; et quo modo per Patrem vivit, eodem modo no* per earnem ejut vivimu$, Poslea in- stat : Si ergo ho$ natural.ter eecundum camem per eum vivimui , id est naturam carni$ $um adeptk ; quo» wtodo nott naturaliter $ecundum Spiritum (id est* se- cnndum divinitatem) in $e Patrem habeat^ cum vivat ip$e per Patrem. Tum prosequilur : Per Patrem mi- tem vivit, dum nativitas non alienam ei intulit diver- samque naturam. etc. Quod ex itistitiiia comparatioiie oequaquam conficereiur, si carnis Christi ^olam fl- gnraro, vel etiam diversam et alienam siibsianiiam acdperemus. Sed de nostro cur hic quidquam adji
nonne s:itis iiidicat el carnis et diviuit:iiis« etiam aute quam cominunicatur caro, et diiin adhnc esi conmtU' nicanda , adt* sse pra^sentiam ? Legit quidem ibi Scul- tetiis $ub tacramenlo communicatat cami$f sed mala fide, uli jam nionuimiis. Denique lioc ipsuro conflr- mari potest ex verhis lib. in Consiant. n. H, ubi deplorans llilarius qav. ab impiis Constnutii saleHi- tibiis Tolosa^ gesta riiennt , ait : D:acone$ plumbo f /tiit , et in tpsuui , ut uuiriiistmt meciiiit inlelligunl in ip$um Chri$tum marnu mis$a. Ut enim liis verbis, in ipsum Chrittum, Eiicharisliaiii inteliignnus, ficit in- tercedens adinonitiiincula , ut $ancli$$imi meeum in- teUgunt : quR qiiidem hic perinde esi, atque alii Pairiliiis, quoties de lioc sacraiiiento ad cautelam
dauias; curo quid Hilarius inlelligat , naturaUler u- C paulo obsciiriiis loituuntur, usikiia formula tionint
eundum camem per eum vivimue, continiio interprete- tur, id e$t , tialiffam earni$ $um adepti ? An iillus hic ligurae intelligemlae locus ? Qiiae porro flgura carnis cum carntf natura consensio ?
91. At si cui necdum satis probata perspectaque fnerit Hilarii sententia , expendat et illud cjusdem loci 9 hme ergo vilat uoslrai cau$a e$t , quod in nobi$ camalibus manentem per carnem Chri$iHm habemu$ : vieturie nobis per eum ea condiiione , qua vivil ille per Patrem. Qii» est eiiim ea conditio, qiia Fiiius per Patrein vivat?Nuila profeclo alia, nisi quod veram et non flguraiam accipiat ipsius subsiantiam. Aul igi- lur vera Christi caro in Eiich:iristia& sacrameiito ac* cepta nobis per eum viveiidi causa futura est, aut
lidele$. Euchari>tia igitur ipse est Clirisliis : Cfiristiis autem ita. ut iuipioruiii nianus in euin pnluorint mitii, ac mi8S£ re ipsa fueriiit. Torro non miss;c fue- runt in Sacramenti iisu : relinquitur itaipie ut etiam aiite usuin Chrisliis in illo fuerit.
95. Vidit qiiidem Hilarius. huic nostrae de veriiate carnis Christi iii Eucharistia fldei sensiis humanam- que sapientiain repugnare. Vrtrum iis qnantumvis obstrepeiitibus sapienter occiirrit ac silentium prorNUS indicit his verbis : Non e$t humano aut $mculM $eniu in Dei rebui loquendum : neque per violentam atque imprudentem prcedicationem, cceleitium dictomm saRt- tati extorquenda perversitai e$t, Qua ecripta $unt lega^ mui, etc. Legimus auiem Christum nobis corins
non victori sumus ea conditione , qua vivit ille per ^ suiim tradidisse. Noii est igitiir audiendum quidquid
IHitrem. Ileinde spiritalem dumtaxat mandu&itionem quift bic cogilet, uhi m nobi$ carnalibui manentem per camem ChriUum habemui ? Quid est per eamem, nisi non modo secundum spirituni , sed et secundum ip- sammet caniis substantiam , seu non spiritaliter tan- tum , sed et carnaliter ? Neque vero hoc ipsum voca- bnloin praetermisit. Nam h;eretico8 , qui nullam no- bis cum Patre et Filio naturalem unitalem concede- bant, cum sngUbiBset his verbis, ^icast nuUa pei^taera" mentuM carmM et ianguinii naturaUi commHnionii ^roprietai ktdulgeretur ^ conflrmat subinde, veram ac natnralem nnitatem permanentem in nobii carnaiiter Fiiimm in hoe lacramento iiidolgeri.
reclamet iufirma homiiium ratio. Nune enim ipsttis Domini profeaione et fide no$tra vere caro eil, el vere $angui$ e$t, At quoinodo unum et idein corpus potcst esse simul in tot tamque dissitis locis? respondet tibi llilarius : Qiiod Chrisius alBrmavit, anne hoe ve- Wlai non e$i ? Contingat pUine hi$ vemm non eue, qui Chriitum Jeium verum eae Deum denegant^ hoc est qui Christum uegant esse oiiinipotentem, aut prae- siare posse , qimd praestnre se dieit. Hoc tulum est ipsiiis in rehiis creditii dilflcilibns confiigtuin. Qiinm- vis non assequatur qnomodo flliiis ex Patris siibstan- tia genitiis sit, qui janiiis claiisis ad discipnlos ingres* sus sit Christus, aut qua ratione veram nobtsear-
!;i PliiCFATiO
iiem sitam 6tib roysticis specielms pnrrigat iiun- qunm taroeo vel miniroum de dictis Doroim dubitai quem certo scil plura posse, quam vaieat Juittan^ ratio compreheiidere. ilujus fidei sux exemplum d«* nuo prxbet, ciim aJiuiu a duulms prxcedeiiiibus ex* plicat nostrae uniiatis modum : qui nunc paucis est persiringendus. Aiite (am^n noo videtur silendum, ciiam Cyiillum Al^iandr., dial. 1, p. 407, exeiuplQ £ucbari>iia; uti : ut eos refeJilai qui non aliam inter nos putanl nisi volunlallsconfensionem. Concorporei enim , iiiqiiil , (acti $umu$ in ChrislOt una carne pa</t, el uno Spiritu ob$ignaU : el cum Cluri$lu$ $it indivi^ibi' U$ (neutiquam enim divi$u$ e$t)^ unum om»e$ eumu$ in ip$o, Jdeoque ad Palrem dicebai , ut unum $intj eicut et no$ unum $umu$. Vide enim ut in Chri$lo et $a»ct9 Spiritu omne$ unum $umu$ tum $ecundum corpue « tum $ecu»dum $piritum,
JU. Umta$ Ckri$ii ei kominmu. Qm Chriiimi no$ eum Patre unum e$u efieiat.
04. Tertius uuitaiis nodiiA« qoem HHaruis primum iraciat, fuitti-aro speciat viiam. Ouam enim uniiatcm siiis precaiiir Ghrisius his verbk , Ui $int unum , eicui no$ wmm $umu$ , inielligendara puiat ex liis subse* queDiibus, Ei e§o himorem^ quem dedini miki^ do ei$ : ut tum fuiori sini unum , emn glori» iliius, quam e Patre accepit , pariicipes eflicieniar. Omne$ , \^(\xi\% lib. viii, n. 12» qui erediluri tn «iim sviii, imum eum Patre et Filio erum. Et quomodo erunt^ mox doeemur: Et ego Iwnorem , ^fiMiii dedi$ti mihi , dedi ei$. Ei nune iulerroqo , utrum id ipeum $H honor, quod wotmn» la$ ; eum voiunlas metu$ menti$ $kt , at vero honor naturm aut $pecie$ aut dignita$. £x qiio posiee conchi- dit : Jam igitur unum eunt omne$ (Pater, Filius, iide« les) i» honore : quia non aiiug qHam qni (a Palre) ae^ eeptuint, konor datu$ e$t (a Fiiio fidelibus) ; neque ok aliud datu$ e$t, quam ul unum omne$ e$$ent. Unde lit ui credenu$ omne$ konor Filii ad unitatem Paterni ko- norii auumat, Quamvis auiem de hac uniiaie sibi a Christo promissa certum se dieai per fidem ; ipsliia iamen raiioiiem nondum se probe acire fatetur ibi- dem subjieieiis , Fid^in teneo , atque eau$am unitatie accipio: ied nondum apprehendo rationem^ quomodo datui koHor unum omnei em perfieiat.
W' Triplicem illum uniiatis modum paiicis com- pleciitur num. 46 , ubl et causam exponit, ob quam ea de re dispaiarii. Beec autem idcirco a nobii commo-> mornta iunt i quia votuntatii tmUum inier Patrem et FiUum uuUatem moHtientei , imf la<t« noilrie ad Deum Mtehantur eximpio (en eausa :) tanquam nokii ad Fi-* Uum . et per FiHum ad Patrem , obieqwo tanium ae voluntata feli^omi umtii, nuUa per ioeramentum eornis H am^umi noturaUi eommunionii proprietoi indul§eretur: eum ei per konoremnobii datum FiUi (hie esi primui graduft nniiionia eiim Ghrialo, glorie eommoDis)» ei pennamintem in nabii carmdiUr F»- Uum (secttiKlue, cw^ ilthia Dobia in Eoefaarialie dele)» Him eo nobio eorporaiker m imiepmrmkitiier uniAi (teriiiift, car» neaira oh ee aseurapia ei mB- qoem ^saa), wyslinimi uerm me nmimrmUi mmkmiio
<;£Nfift\LIS. nt
iiiit preNUcandftm. Ilac tiosira cum ChriMo iialiirA uiiiiaie iia explicata , non erai unde Erasmo oborf* retiir ulla errali suspScio.
96. 6ed neque magis saspeetum est , qeod ne# etiam cum Paire natura anum asserit. Non enlm hoe prob.ii , nisi Chrislo iiiiercedente ac ftingelice medla* toris ofiicio. Nam cum carnls Christi ei nosir» ail una subslanlia, Yerbi aulein camein nostram haben* iis et Pairis una natura , fii «i cenjumHi nataraliter cum Citristo , cuin Pntre pariter conjungamur , cum quo ille naiuraliter conjuncius eet. lim enim , inquii num. 13, omnei unum iumui, quia €f in Chriih ^mie^^ et Ckriitui in nobii% Lucttientias autem num. 15, sen- ientiam siiam sic explicat : Si votmntaiii (enfum unf* tatem intetligi oetlet , emr gradum quemdom aiqme or»
B dinem eoniummandm unitatii expo$uii (Joan. xiv, 19) niii ut eum itle in Petre per naturam divimiati$ e$$et ; Nos conira in eo per eorporatem eju$ netivitaiem^ ei itle rur$um in nobie per ioerameniorum ineae mtf$iieHum erederetur : ae stc perfecta per Mediatorem mtritoi do* ceretur^ cum nobii in ie manentibui ipu manerei in Patre , H in Paire manem manerei in nobfi ; H ita ad umitaiem Pairii profteeremut , cmm quiineo nmiuralitef iicundum nativitaiem ineit^ noi quoque fn eo noiuraliier ineaemui , ip$o in nobi$ naturatiter permanentef
\tl. In hac hominum cum Deo unitate commen- danda cum Hilario consentliml ei ilii Paires, Grego* rlus Nyss. de verbis I Cor. xv, 8, lom. ii, obl dicit : Ex omni autem kumana natnra , eui admititt fuit divl* nitm , vetuU primitlw con$periionii ii qki in Chriito e$i
C komo con$titit , per quem divlnitaii mnitena adnota et admixta $uni : tum mediatoris efflclum ea rnlinne a Chriaio impleri docei, quod omnei iibi univerit, PrdBolara suiit hec Paulini Nnlani ettist. alias 35 Ver« ha : Per Chri$tum Deo juncU et in$iti iumui , ut Dei arrkabonem teneamui in terra noitra Spiriinm ianetnm quem dedit nobii , H no$tri pi§nu$ kabeamui in Deo earnem Chriiti : quia intervattum i$tud immeniumt quo a divini$ mortatia di$parantur , meifio H inter mtrmqne eommuni interventu euo , vetut quodam ui t^e dixerim ponte , continuat ; ut cujui tramite terrena cceleilibni eonferantur. Qucrit Cyrillns Aiexandrinus , dial. de Trinil., An eamiotmm ob ceu$am unigenitm medititor eae cemebiturfquod peccatum,quodnoi a Dei charilate H coniorUo mrcebai^ procut repulit; respondetqiie ,
^ aliam prctterea ei raUonem arcanam H myHiemm ad meditationii nomen et rem iuppeiere. Quod inysleriuin sic postea exponit : Mediator igitur hoe paeto etiam eenietur <m«, m, qum naiura muitum di^^itaHimmen' io di$junguntur inlervatto f deitatem nimirum H kuma* nitatem , eonjuncta H umta ottendeni in aipio , et noi per idpium Deo et Patri conjungem. Ejuidem enim eit cum Deo neturm; qmim ex ip$o e$i H in ip$o : et ejmedem quoqme nobneum oH nmturm; nmm em nobie eUem eH H in nobii. I 111« -^ aii HiLAMDS Cimanni EsuaiuiN, Tmmm,
DOLBNDI, ALHBQDB IRIUAlllS ArFE€TIDOa eilieiHIII
DMUDrr.
98. QuidHilarioa 4e Cbrialipiaaioue senieriti eefe''
53 PRiSJ^Alia
brisaikaiA' dies evadii coaUoveFsia^iilbaoc nobi&iUir baiam pcaeisfip^iujiio pacio liceaL lubacp^^rocaiisa nec lliidelueFe #111)1 , ne(|ue eLiaiBttuii^ desuai ei atc- cusaloKS , et paironi : quorun alii eiun aiiirniaia se»- sisse Gbrisium omaino irisiiiiae , meiuti, doloris, aJia» rumque hiijusinodi affeciioAum expertem, aiii aexant.
I. Pttttipm HHarn m hae emua feprehensores , ae defetuores,
99. Prunus inier veieres Glaudiaaus Mameriua lib. u de slaiu animae, c. 9> in Hilarii scrip4is duo ui veris adversa animadverlii : unwn , qiwd uiful mcori porenni creatum dixil : aiiud^ quod nihiL doloris Cliry^ lum in foiuone semiue (supple dixit) addilque : Cu' jui <f r£ra fuusio non fuity redemptio quoque njostra vera eeu non pttmt. Reprelieusionis bujus priiuu: p.irli suii» iiifra erit iocus : po^lreniam expendere uunc suIiiciaL
100. Muliis posi saeculis Berengarius^ veritus baiid dubie ne suum ip^ius de Eucharislia cumiuentum Hi- larian» auctoriiaiis pondere opprimereiuj: «. eaui ui deciinarei» tanti viri famam labefaciare cc>aatus est ,. ac De^iuter» LanXranco tesie epist. 5(idivulgare^ quod in iraetatu fidei perverta senserit , et in lAro de dimm Trimtaie improbabilet witentias de OominQ Jem Chriuo protuleriL Noo ita multo posi idem ille ioban-i nes»qui Hilarium de concepiioneGbrisiimale sensisse pertinaciter voluil , epistoiis iisdem non minus prae* fracto conlendit , ipsius de passione Gbristi opiuio- Dcm a recla fide abbortere. fcla quoque in re Ikro- nius ad annum 563» n. 4, minus circuiuspecle, quam Boiet , de Hilario ioquitur» cuiu scribit euiu ub ApU- thardociiis inslnuraluin esse crroreni (jui in ililario jam damnatus fueral ; ac prxler Glaudiatii UaHtcrli judicium, nuUam a£fert dumnationis bujus auctorita- tem. Neque ilU in bac causa parcuut Erasnius atque Scultetus. Plures alii cisi nou aperie sancium Pru:- suiem daninant , cum lainen aul frigide deleudunl » aut in eorum propeiuleni senieniiam , qui illum er- rasse opinantur. Mediam nonnulli sententiam ineuni qui cum coniiteanlur eum libris de Trinitate prava ei a recta iide aliena docuisse , hoc erratum posieriori- bu8 scriptis ab ipso casiigatum ac retractatum esse existimani.
iOi. Non minus celebres fuere , qui venerandi docioris fidem adversus rcprehensores viiidicarunt. Ac primo quidem uni Glaudiano Mamerto opponere licel quotquoi EcclcsiiC palres llilarium laudarunt. iloc jam eleganter prxstiiit Lanfrancus epist. 50, ubi Berengarii censuram eo maxime argumenio repellit, quod quisquis Hilario alicujus hwreseos notam imponit^ multos orthodoxos principes , qui magnis eum laudibus extuleruni , ejusdem erroris macula involvii. Ut enim postea subjicit, Gelasius Papa in decretis suis libros ejus inler catholicas scripturas enumerat,,. ejus auclO" ritas in sacris canonibus (puia in concil. Gbalcedoii. aci. II; Tolet. jv, c. 10; llispal, ii, c. 12, elc.) de- centissime memoratur , recipitur, et laudalur : sanctu^ Augustinus in libro vi de Trinitate^ cap. 10, excellenti eum la%d€ e^oHit.,. B. Hieronymus (Yid. Epist* 7,
CfiN£RAil6. u
A ad Lietanii) qmaniiA eum omniiqm UktM ejm iu ^ukbut dam suiA prmconm tfferi^ epiUolm kminte